Aby zrozumieć kulturę japońską, należy najpierw przyjrzeć się religiom, które dominują w tym kraju: shintoizmowi oraz buddyzmowi. O ile ta pierwsza została sprowadzona przez Chińczyków i Koreańczyków, o tyle druga wywodzi się bezpośrednio z archipelagu.
Shintoizm to japońska religia politeistyczna, wywodząca się z animistycznych i szamańskich wierzeń dawnej Japonii. Oznaczający „drogę bogów”, shintoizm czci duchy natury, czyli kami.
Przyglądamy się najstarszej religii w historii Japonii.
🤓 Shintoizm w Japonii: religia czy filozofia?
Shintoizmowi nie towarzyszy żaden kodeks moralny ani święta księga, w przeciwieństwie do najbardziej znanych religii monoteistycznych, które zostały ustanowione przez proroków. Jest to kult, który rozwinął się naturalnie w oparciu o tradycje i wierzenia ludu japońskiego. Rytuały oraz głęboki szacunek dla kami są fundamentalnymi elementami tej religii, którą każdy praktykuje tak, jak chce.
Co więcej, wyznawcy nie są ograniczeni do jednego kultu. Dzięki temu shintoizm dobrze łączy się z innymi religiami, takimi jak buddyzm, konfucjanizm, taoizm czy chrześcijaństwo. Warto zauważyć, że w Japonii powszechne jest wyznawanie kilku religii jednocześnie.
Shintoizm nie opiera się na żadnym konkretnym dogmacie, jednak można wymienić dwa teksty źródłowe: Kojiki oraz Nihon Shoki, opublikowane na początku okresu Nara. Są to kompilacje mitów o kosmogonii Japonii i pochodzeniu bóstw shinto, w których prześledzono boskie pochodzenie cesarza.
🧜♂️ Kami i japońska mitologia
Amaterasu wyłaniająca się z niebiańskiej skalnej groty (Shunsai Toshimasa, 1887). Źródło: wikipedia.
Shintoizm w Japonii opiera się na kulcie kami (japońskich bogów). Są to wyższe byty lub duchy natury, które panują nad światem i budzą szacunek (lub strach). Elementy natury, takie jak drzewa, skały czy zwierzęta, są kami. Podobnie duchy przodków, wielkich wodzów czy zmarłych cesarzy są uważane za bóstwa w kulcie shintoistycznym.
Bóstwa shinto znajdują się w samym sercu japońskiej mitologii. Jak wspomnieliśmy, Kojiki i Nihon Shoki to zbiory mitów i legend opisujących pochodzenie kami. W pierwszym z nich odnajdujemy parę demiurgów, Izanagi i Izanami, a także boginię słońca Amaterasu i inne ważne bóstwa. W drugim prześledzono historię pierwszego japońskiego cesarza (potomka Amaterasu) oraz linii cesarskiej.
W Japonii kami są bytami ambiwalentnymi. Należy je czcić i pod żadnym pozorem nie urażać, aby nie ściągnąć na siebie złego losu (tatari).
⛩ Świątynie shinto
Ise-jingu. Źródło: blog.gaijinpot.com
Kult shintoistyczny jest bardzo obecny w Japonii, a archipelag usiany jest licznymi świątyniami. Każdy budynek jest miejscem zamieszkania jakiegoś kami.
Szczególnie znane są Ise-jingu, Izumo-taisha oraz Fushimi Inari. Wśród charakterystycznych elementów, torii to brama wyznaczająca granicę między światem świętym a profanum. Prowadzą do niej kamienne schody zwane ishidan.
Na ścieżce prowadzącej do głównego budynku (sando) znajduje się chozuya, basen wypełniony wodą z dużymi czerpakami, które służą do fizycznego i duchowego oczyszczenia przed stanięciem przed kami. To miejsce, w którym wierni myją ręce i usta, aby pozbyć się wszelkich nieczystości. Następnie ścieżka wyłożona tradycyjnymi latarniami prowadzi do kagura-den (miejsca świętych tańców).
Na terenie świątyni znajduje się shamusho. Sprzedaje się tam ema (drewniane tabliczki, na których zapisuje się życzenia) lub omamori (rodzaj amuletów). Ema-kake to konstrukcja umożliwiająca zawieszenie tabliczek ema. Kami może wtedy odczytać modlitwy i je spełnić.
Wejścia do haiden (miejsca kultu) strzegą komainu (posągi lwów). Słomiany sznur zwany shimenawa wskazuje na święty charakter pawilonu. Wreszcie, honden stanowi najważniejszy budynek świątyni. Jest to święte miejsce, w którym znajduje się relikwia kami i dostęp do niego mają tylko kapłani shinto.
🤔 Wpływ shintoizmu na życie Japończyków
Można powiedzieć, że shintoizm odcisnął piętno na sposobie myślenia i stylu życia Japończyków. Głęboki szacunek dla natury, przodków i kult kami są zakorzenione w japońskiej kulturze. Japończycy wierzą, że w każdej rzeczy i w każdym człowieku znajduje się kami, którego należy czcić.
W pewnym sensie religia łączy praktykującego z jego wszechświatem, jego krajem i jego wspólnotą. Śluby i narodziny są okazją do ceremonii shintoistycznych, a rok wyznaczają obchody, w których odnajdujemy rytuały shinto, takie jak święto dziewczynek, hanami (święto kwitnących wiśni) czy Nowy Rok.
Wśród praktyk shinto można wymienić wizyty w świątyniach oraz ryty oczyszczenia, takie jak mycie rąk i ust przed wejściem do świętego miejsca. Niektóre gesty związane z czystością, jak branie prysznica przed wejściem do onsen (gorącego źródła), również wywodzą się z tego kultu.
Najpopularniejszymi wydarzeniami shintoistycznymi są matsuri. Są to japońskie festiwale ku czci lokalnych kami.
📖 Krótka historia japońskiego shintoizmu
Jak większość religii, shintoizm zrodził się z kontekstu naturalnego i politycznego, a następnie ewoluował przez wieki.
🐣 Pojawienie się shintoizmu w Japonii
Początki kultu shinto sięgają ery Jomon, blisko dwadzieścia tysięcy lat temu. Wierzenia religijne służyły wówczas do wyjaśniania licznych klęsk żywiołowych. Od zawsze archipelag położony na styku 4 płyt tektonicznych jest nawiedzany przez trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów, tsunami i tajfuny.
Pierwsze ludy Japonii wyznawały wierzenia animistyczne. Oznacza to, że wierzyły w istnienie duchów lub dusz, które ożywiają naturę i istoty żywe. Z biegiem wieków Japończycy przypisali tym duchom ludzkie cechy. W ten sposób pojawili się kami, których znamy dzisiaj.
Kiedy buddyzm dotarł na archipelag około VI wieku, japoński dwór cesarski chciał potwierdzić znaczenie rodzimej religii i wzmocnić władzę cesarską. W ten sposób wierzenia shinto zostały spisane w Kojiki w 712 roku, a następnie w Nihon Shoki w 720 roku. Religia etniczna stała się wówczas symbolem nacjonalizmu.
🔎 Synkretyzm shintoistyczno-buddyjski
Shinbutsu-Shugo: Mieszanka shintoizmu i buddyzmu w Japonii. Źródło: blog.japanwondertravel.com
Kiedy buddyzm rozprzestrzenił się w Japonii pod koniec okresu Asuka, shintoizm musiał się przystosować i ewoluować, aby włączyć nowe wierzenia do swojej koncepcji duchowej. Podobnie bóstwa shinto zostały dodane do panteonu buddyjskiego.
Według Kukai, założyciela szkoły Shingon, kami są inkarnacjami buddów. W tamtym czasie wierzenia religijne współistniały i łączyły się, a niektórzy widzieli w nich jedną i tę samą prawdę. Jest to tak zwany synkretyzm shintoistyczno-buddyjski (shinbutsu shūgō).
Świątynie buddyjskie integrowały wówczas małe sanktuaria shinto, a w drugą stronę – małe świątynie buddyjskie znajdowały się na terenie sanktuariów shinto. W rzeczywistości obie religie były dość komplementarne, więc możliwe było ich zjednoczenie.
🎎 Shintoizm jako religia państwowa
Dopiero pod koniec okresu Edo shintoizm powrócił ze zdwojoną siłą pod wpływem japońskich uczonych, którzy propagowali czysty shintoizm (bez wpływów zagranicznych). Później, w 1868 roku, shintoizm został ogłoszony religią państwową pod nowym reżimem ery Meiji. Kapłani shinto byli wówczas na służbie państwa i cesarza.
Przypomnijmy, że ten ostatni był bezpośrednim potomkiem Amaterasu! Był on przedmiotem prawdziwego kultu aż do końca II wojny światowej. Klęska Japonii położyła kres religii państwowej, a cesarz musiał publicznie przyznać, że nie jest bogiem.
🎊 Religia shinto dzisiaj
Ceremonia ślubu shinto. Źródło: picture-worl.org/
Japończycy żyją z wierzeniami, które należą jednocześnie do shintoizmu i buddyzmu. Obecnie wielu z nich praktykuje obie religie w zależności od kontekstu.
Z reguły ryty shintoistyczne i buddyjskie nie zajmują tej samej przestrzeni. Te pierwsze są związane z życiem, rodziną i wspólnotą, podczas gdy te drugie zarezerwowane są dla zaświatów. Dlatego też udajemy się do sanktuariów shinto, aby świętować śluby, podczas gdy pogrzeby odbywają się w świątyniach buddyjskich.
Przez cały rok Japończycy kultywują rytuały shinto, zwłaszcza podczas tradycyjnych wydarzeń i matsuri.
A według Ciebie, czy shintoizm to religia, czy filozofia?
