W Japonii figurki i lalki cieszą się ogromną popularnością i, wbrew pozorom, nie mają nic wspólnego z modą na nowoczesne japońskie anime czy mangę.
W rzeczywistości tradycyjne japońskie lalki od niepamiętnych czasów zajmują istotne miejsce w japońskiej kulturze i można je uznać za prawdziwe dzieła sztuki. Są one efektem wielu wieków innowacji, twórczości i dążenia do doskonałości. To tradycyjna japońska sztuka, która nieustannie ewoluuje.
Przygotowaliśmy dla Ciebie krótki przewodnik po historii, stylu i cechach charakterystycznych japońskich lalek, które możesz spotkać w Kraju Kwitnącej Wiśni.
Japońska lalka Kokeshi
Lalki Kokeshi to drewniane lalki składające się z cylindrycznego korpusu i okrągłej głowy. Pierwsze Kokeshi powstały 150 lat temu w regionie Tohoku, na północy japońskiego archipelagu. Lalki te były wówczas rzeźbione przez rzemieślników w drewnie, malowane w kwiatowe wzory, a następnie pokrywane laką.
W tamtych czasach lalki Kokeshi służyły dzieciom do zabawy oraz jako pamiątki dla japońskich turystów. Ta drewniana figurka ma bardzo paradoksalną historię i znaczenie. Słowo kokeshi oznacza “sprawić, by dziecko zniknęło”, a zaraz wyjaśnimy dlaczego. W mrocznych czasach, gdy wioski nawiedzała nędza, kobiety były zmuszone zabijać własne dzieci, by nie skazywać ich na śmierć głodową. Za każde zabite dziecko rzeźbiono lalkę Kokeshi ku jego pamięci. Dzięki temu nikt nie mógł zapomnieć o poświęceniu tych dzieci dla przetrwania wioski.
Z drugiej strony, lalka Kokeshi symbolizuje życzenie i pragnienie posiadania zdrowego dziecka. W japońskiej tradycji te urocze drewniane lalki są wręczane w znaku przyjaźni lub miłości.
Japońska lalka Daruma
Daruma to bardzo popularna w Japonii figurka przynosząca szczęście, chętnie kupowana przez turystów jako pamiątka. Ta osobliwa lalka o zaokrąglonym kształcie, bez rąk i nóg, jest przedstawieniem legendarnego założyciela buddyzmu zen, Bodhidharmy. Legenda głosi, że mężczyzna ten medytował przez 9 lat bez przerwy, odciął sobie powieki, by nie zasnąć, a jego kończyny zanikły z powodu braku ruchu.
Lalka Daruma to talizman, który pozwala spełnić jedno życzenie. Kiedy kupujesz Darumę, jej oczy są puste. W momencie wypowiadania życzenia należy zamalować pierwsze oko, a następnie umieścić figurkę w widocznym miejscu, aby codziennie ją widzieć. Gdy życzenie się spełni, możesz zamalować drugie oko i sformułować kolejne pragnienie z inną Darumą.
Japońska lalka Hina
Ozdobne lalki Hina pochodzą z okresu Heian (794–1185) i są ściśle związane ze świętem dziewczynek, czyli Hina Matsuri, które odbywa się co roku 3 marca. Obchody te wywodzą się ze starego zwyczaju z epoki Heian, kiedy to szlachta ofiarowywała parze cesarskiej figurki przedstawiające dwór, mające chronić przed złymi duchami.
W dzisiejszych czasach 3 marca świętuje się jak urodziny każdej dziewczynki w kraju. Z tej okazji rodzina wręcza jej nową lalkę Hina, która dołącza do rodzinnej kolekcji. Lalki mogą przedstawiać parę cesarską, dwórki, muzyków, ministrów i samurajów. W zależności od zamożności rodziny, kolekcja może liczyć do 15 lalek, które są ustawiane na platformie (hina dan) pokrytej czerwonym dywanem (dankake) według określonej hierarchii. Porządek ten może różnić się w zależności od regionu Japonii, ale cesarz i jego żona zawsze zajmują najwyższe miejsce.
Japońska lalka Musha
Lalki Musha przedstawiają wojowników i wojowniczki, mogą być wizerunkami cesarza, cesarzowej, premierów i samurajów lub postaci z baśni. Wykonanie tych lalek-wojowników jest niezwykle precyzyjne i wysokiej jakości, z imponującą dbałością o szczegóły, gdyż figurki te przedstawiają mężczyzn i kobiety w pełnej zbroi, z hełmami, bronią, a czasem nawet na koniach. Niektóre wersje lalki Musha mogą mieć dziecięce rysy twarzy, co stanowi silny kontrast z wizerunkiem wojownika.
Lalka Musha jest silnie związana ze świętem chłopców, obchodzonym 5 maja pod nazwą Tango No Sekku. W dniach poprzedzających 5 maja te lalki, przedstawiające bohaterów wojskowych i mitycznych, są wystawiane na małym, trzypoziomowym podeście pokrytym zieloną tkaniną.
Japońska lalka Gosho
Lalki Gosho przedstawiają pulchne niemowlęta z dużą, okrągłą głową, małymi kończynami i bardzo jasną skórą. Lalki te mogą być całkowicie nagie lub ubrane w piękne, złożone stroje, z akcesoriami i fryzurami typowymi dla ery Edo (1603–1868).
Lalka Gosho, dosłownie “lalka pałacowa“, była wytwarzana dla dworu cesarskiego, aby być wręczaną w imieniu cesarza każdemu wysłannikowi, który przybywał z kurtuazyjną wizytą do pałacu. Te pulchne lalki uważano za podarunki przynoszące szczęście, ochronę i płodność. Wbrew pozorom lalka Gosho nie jest wykonana z porcelany, lecz z mieszanki pasty ryżowej i sproszkowanych muszli ostryg.
Japońska lalka Kimekomi
Kimekomi odnosi się przede wszystkim do techniki wytwarzania japońskich lalek. Lalki są rzeźbione w drewnie i dekorowane kawałkami tkaniny. Technika polega na nacinaniu drewna, aby wcisnąć w nie brzegi materiału, który jest bezpośrednio przyklejony do drewnianego korpusu. Głowa i dłonie są pokryte gofun, białą pastą uzyskiwaną przez zmieszanie drobnego proszku z muszli ostryg i kleju. Włosy mogą być wyrzeźbione w drewnie lub dodane w formie peruki.
Lalki Kimekomi powstały w Kioto w latach 1700. Legenda głosi, że to sługa pracujący w świątyni Kamigamo wykonał taką lalkę ze ścinków tkanin i drewna wierzbowego znalezionego nad brzegiem rzeki Kamo. Początkowo lalki nosiły nazwę Kamigamo, w nawiązaniu do tej świątyni. Dopiero później zaczęto je określać tym samym terminem, który opisywał technikę wykonania – Kimekomi. Ta drewniana lalka jest bardzo popularna w Japonii; istnieją nawet zestawy do samodzielnego wykonania lalek Kimekomi w ramach kreatywnego hobby.
Japońska lalka Karakuri
Lalki Karakuri to lalki-automaty, które były bardzo modne w okresie Edo. Są one zdumiewającym efektem wielkiego mistrzostwa artystycznego, wirtuozerii technicznej i szczypty japońskiej fantazji. Pod pięknymi jedwabnymi ubraniami ta mechaniczna lalka kryje cały system sprężyn i kół zębatych, które pozwalają ją ożywić.
Lalki te noszą również nazwę zashiki karakuri, dosłownie “pokojowa lalka-automat”. Zostały zaprojektowane, aby zabawiać gości podczas bankietów na dworze cesarskim, u kupców lub po prostu w prywatnym salonie bogatych Japończyków.
Najpopularniejszą lalką Karakuri jest bez wątpienia automat serwujący herbatę. Lalka ta wyciąga przed siebie tacę, na której można postawić filiżankę herbaty. Gdy filiżanka zostanie postawiona, automat rusza w stronę gościa, wykonując drobne ruchy głową. Gdy zabierzesz filiżankę z tacy, automat się zatrzymuje, a jeśli postawisz ją ponownie, lalka zawraca i odnosi ją do gospodarza.
Japońska marionetka Bunraku
Japoński teatr marionetek narodził się w epoce Azuchi Momoyama (1573–1603). Marionetki Bunkaru są starannie rzeźbione w drewnie i malowane ręcznie. Głowa i dłonie są wykonywane przez specjalistów, mistrzów rzeźbiarstwa, ze względu na ich dużą złożoność. Konstrukcja głowy musi bowiem pozwalać na zmianę wyrazu twarzy w trakcie opowieści, przechodząc od anielskiej twarzy młodej dziewczyny do przerażającego oblicza demona.
Główne marionetki są bardzo wysokie (od 1,20 m do 1,50 m) i bardzo ciężkie, co wymaga pracy trzech osób, aby je wprawić w ruch. Pierwszy lalkarz kontroluje głowę i prawą rękę, drugi manipuluje lewą ręką, a trzeci porusza stopami i nogami marionetki. Ta organizacja wymaga doskonałej koordynacji, aby nadać lalce naturalny ruch. Marionetki przedstawiające postacie drugoplanowe mogą być prostsze i obsługiwane przez jedną osobę.
