Głęboko zakorzeniony w historii archipelagu, samuraj nie boi się ani śmierci, ani cierpienia, służąc swojemu panu. Na przestrzeni wieków ewoluował, stając się ikonicznym symbolem Japonii.
Samuraj (侍) był japońskim wojownikiem w służbie wielkiego pana, daimyō. Łatwo rozpoznawalny dzięki swojej zbroi i katanie, samuraj przestrzegał surowego kodeksu honorowego, czyli Bushido – „drogi wojownika”.
Czy wiesz, że ten wojownik od najmłodszych lat przechodził szkolenie w sztuce walki, które czyniło go niezwyciężonym? Samuraj nie był jednak tylko bezmyślnym osiłkiem; posiadał wyrafinowaną naturę i przyczyniał się do rozwoju japońskiej sztuki. 🙃
Świat samurajów jest fascynujący, a jego symbolika i wpływy są wszechobecne w japońskiej kulturze. 👉 Dzięki temu artykułowi dowiesz się wszystkiego o historii, szkoleniu samurajów oraz ich roli w japońskim społeczeństwie.
🧐 Kim był samuraj?
Wojownicy samurajowie w zbrojach. Fotografie autorstwa Kusakabe Kimbei (1880).
Dosłownie słowo samuraj oznacza „tego, który służy”. Był to zatem japoński wojownik w służbie lokalnego pana, daimyō, w okresie feudalnym.
W epoce Heian byli to najczęściej chłopi i rzemieślnicy, którzy w razie wojny walczyli pod rozkazami panów, do których byli przypisani, w zamian za ryż 🍚. Niezbyt atrakcyjna zapłata! Co więcej, ich bogactwo mierzono ilością posiadanego ryżu (koku).
Z biegiem czasu samuraj dołączał do dworu cesarskiego, aby przejść intensywny trening wojownika i stać się wybitnym szermierzem.
Czy wiesz, że istniało wiele określeń na różne rodzaje samurajów? Rōnin, postrzegany bardzo negatywnie, był wojownikiem bez pana, który nie należał do żadnego klanu. Z kolei hatamoto był wasalem szoguna, generała wojskowego stojącego na czele kraju.
⚔ Historia: panowanie japońskich samurajów
Samuraj z klanu Satsuma. Fotografia autorstwa Felice Beato (1868-1869).
Choć w epoce Heian samurajowie byli raczej drobnymi chłopami lub rzemieślnikami, wraz z pojawieniem się szogunatu stali się elitą wojowników. W XII wieku samurajowie zyskali na znaczeniu dzięki klanom Minamoto i ich przeciwnikom, klanowi Taira, którzy stopniowo przejęli władzę polityczną sprawowaną dotychczas przez cesarza i dwór w Kioto.
Zwycięstwo Minamoto w wojnie Genpei zapoczątkowało szogunat Kamakura, czyli bakufu – dyktaturę wojskową, w której samurajowie kontrolowali kraj. Cieszyli się wówczas dziedzicznym statusem i przywilejami społecznymi zarezerwowanymi wyłącznie dla arystokracji. Po szogunatach Muromachi i Tokugawa, reżim ten przetrwał prawie 700 lat, aż do restauracji Meiji w 1868 roku.
W tamtym okresie noszenie miecza (katany) i zbroi stanowiło wyznacznik prestiżu, głęboko zakorzeniony w kulturze samurajskiej. To wyróżnienie dało początek nowemu rzemiosłu w Kraju Kwitnącej Wiśni.
W okresie Sengoku, około XVI wieku, samurajowie podlegali tylko jednemu prawu – prawu silniejszego, co budziło strach wśród mieszkańców. Szybko wspięli się na najwyższe szczeble i budowali liczne zamki oraz dojo.
W epoce Edo stali się urzędnikami państwowymi. Daleko od barbarzyństwa przeszłości, wyłonił się nowy, znacznie mądrzejszy typ samuraja.
📜 Bushido – droga japońskiego wojownika
Jak już wspomnieliśmy, samuraj był zobowiązany do przestrzegania kodeksu honorowego, czyli Bushido, który zawierał zestaw zasad i wartości właściwych dla jego kasty. Wywodzący się z buddyzmu zen, ten kodeks postępowania miał kluczowe znaczenie dla losu samuraja. Ślubował on wierność, lojalność, uczciwość i męstwo.
Samuraj poświęcał życie dla swojego pana – i to dosłownie 😮! Nie mógł bać się przelania własnej krwi… ani krwi swoich przeciwników. Kierował się hagakure, dziełem często przeznaczonym dla wojowników, które prowadziło ich w duchowej wędrówce.
🤺 Edukacja samuraja
Młodzi wojownicy samurajowie. Fotografia autorstwa Felice Beato (lata 1800).
Zanim młody chłopiec stawał się samurajem, otrzymywał bardzo surowe wykształcenie, mające na celu zahartowanie go od najmłodszych lat. Wcześnie odizolowany od kontaktów rodzinnych, trafiał do szkoły sztuk walki, gdzie przechodził specjalny trening uczący tłumienia emocji i walki. Ćwiczył posługiwanie się bronią białą, mieczem 🗡, sztuki wojenne, zapasy, łucznictwo 🎯 oraz jazdę konną 🏇, jednocześnie dążąc do samokontroli.
Oprócz ćwiczeń fizycznych uczono go kaligrafii i edukacji religijnej, aby stymulować umysł. Stopniowo samuraj uczył się, że błąd jest gorszy niż śmierć.
Życie samuraja, dalekie od rozrywki, było pełne powściągliwości i surowości, co miało uczynić z niego silnego wojownika. Trochę traumatyczne, nie uważasz 😳?
🧘♀ Kobiety samurajów
Cesarzowa Jingu autorstwa Utagawy Kuniyoshi / Tomoe Gozen na swoim rumaku / Nakano Takeko, nauczycielka sztuk walki i wielka wojowniczka (1817-1868)
Choć dość rzadkie, kobiety samurajów zwane onna-bugeisha również mogły wyruszyć do walki, aby chronić swoją wioskę, zwłaszcza gdy brakowało mężczyzn do obrony terytorium. Podobnie jak oni, uczyły się sztuki walki 🤼♀ i łucznictwa konnego, ale używały innej broni: naginaty, czyli krótszego miecza. Cóż, trzeba było jakoś zaznaczyć wyższość mężczyzn 😜
Wśród ikonicznych postaci kobiet samurajów można wymienić legendarną cesarzową Jingū, która miała podbić Koreę około 200 roku. Później, w okresach Heian i Kamakura, niektóre kobiety stały nawet na czele klanów, choć prawdopodobnie musiały znosić seksizm tamtych czasów. Przykładem jest Tomoe Gozen, która była najwspanialszym przykładem kobiety-kapitana w czasach rodu Minamoto.
🏹 Broń samuraja
Samuraj w zbroi sfotografowany przez Felice Beato / Zbroja samuraja z XVIII wieku
Samuraj nosił zbroję, która chroniła go od stóp do głów.
Kabuto to hełm wyposażony w przyłbicę i menpo, maskę z wąsami, która miała odstraszać wroga. Niektórzy szlachetni bushi nosili 2 rogi jako znak wyróżnienia.
Ciało chronił napierśnik wykonany z mieszanki stali i skóry, pokryty żelaznymi płytkami, szczególnie w miejscach narażonych na atak. Kończyny wyposażano w liczne ochraniacze zaprojektowane tak, aby zachować pełną mobilność podczas walki.
Wśród broni samuraja można wymienić słynną katanę 🗡 – miecz, który tylko on mógł nosić i który reprezentował duszę wojownika. Wakizashi, czyli krótsze ostrze o wielu zastosowaniach, oraz tantō – mały sztylet używany m.in. do hara-kiri. Ponadto samurajowie powszechnie używali yumi, japońskiego łuku, oraz yari, czyli włóczni.
🥋 Rozwiązanie zakonu samurajów i dziedzictwo
Postać Katsumoto, inspirowana historią Saigo Takamoriego, grana przez Kena Watanabe w filmie Ostatni Samuraj.
W epoce Meiji, w 1868 roku, cesarz odzyskał władzę, co doprowadziło do końca systemu feudalnego i przywilejów samurajów. Wielu z nich dołączyło do klasy szlacheckiej shizoku, aby zachować niektóre korzyści społeczne.
Stopniowo samurajowie tracili swoją szlachetność wraz z zakazem noszenia miecza w 1876 roku i zniesieniem ich rent 💰. Niektórzy wojownicy zajęli się innymi zawodami, podczas gdy inni nie mogli pogodzić się z nową sytuacją i wszczynali bunty. Pobór do wojska z 1872 roku, mający na celu reformę armii, oraz ostateczna rebelia Satsuma w 1877 roku, w której rząd cesarski starł się z ostatnimi samurajami, przypieczętowały ich koniec.
Ci dawni wojownicy stali się elementem folkloru w japońskiej kulturze, pozostawiając w spadku historię pełną męstwa, ukazaną m.in. w filmie Ostatni Samuraj Edwarda Zwicka. Ci wojownicy na zawsze zapisali się w pamięci mieszkańców archipelagu. Nawet dziś Bushido i wartości moralne samurajów przenikają japońskie społeczeństwo, jakie znamy. Ta filozofia jest wciąż głęboko zakorzeniona w japońskich sztukach walki i mentalności starszego pokolenia. Poczucie obowiązku i honoru, tak silne w Japonii, wywodzi się właśnie z dziedzictwa tych dawnych bohaterów.
