Od czasów feudalnej Japonii Bushido pozostaje drogą wojownika. Ten kodeks postępowania, będący prawdziwą wizytówką samurajów, przeniknął do kultury japońskiej znacznie głębiej, niż mogłoby się wydawać.
Bushido to zbiór zasad moralnych, których musieli przestrzegać japońscy wojownicy. Ten etyczny kodeks, oparty na kilku fundamentalnych wartościach, takich jak honor i lojalność, kierował ich życiem aż do śmierci.
Jeśli jesteś miłośnikiem filmów o sztukach walki (tak jak ja), z pewnością ukształtowałeś w sobie stereotypowy obraz japońskiego samuraja. W wyobraźni zbiorowej to wojownik wyrafinowany w swoim sposobie życia i praktykowania walki, brutalny wobec przeciwników i zwolennik seppuku (harakiri lub rytualnego poświęcenia). Warto wiedzieć, że w rzeczywistości tym wojownikiem kierował kodeks postępowania i duchowość właściwa jego kaście.
Odkryj korzenie tego kodeksu honorowego, jego 7 podstawowych wartości oraz jego miejsce w umysłach samurajów i wewnątrz japońskiego społeczeństwa.
🤔 Czym właściwie jest Bushido?
To japoński termin pochodzący z chińskiego „wu shi dao”, oznaczający dosłownie „drogę wojownika”.
Co powiesz na krótką lekcję japońskiego?
Przedrostek „Bu” odnosi się do ogółu praktyk wojennych; „Shi” tłumaczy się jako „wojownik”, podczas gdy przyrostek „do” oznacza „drogę”.
Chociaż słowo „honor” nie pojawia się nigdzie ani po japońsku, ani po francusku, ta cnota stanowi fundament tego kodeksu. Dzięki temu zaprawiony w bojach wojownik wyróżniał się nie tylko mistrzostwem w łucznictwie, szermierce czy technikach walki wręcz, ale także godnym zachowaniem w każdej sytuacji.
Ta etyczna i duchowa strona, właściwa japońskim wojownikom, przypisywana jest wpływom shintoizmu, buddyzmu zen i konfucjanizmu.
⛩ Źródła etyki samuraja
Kodeks etyczny wojownika nie był tworem powstałym z niczego, stworzonym przez watażków, którzy rządzili w epoce feudalnej. Owszem, udoskonalili go według własnych potrzeb, ale czerpali z wierzeń religijnych i filozoficznych dawnej Japonii. Zresztą to właśnie w czasach pokoju ten kodeks moralny był pielęgnowany, wzbogacany i wpajany dzielnym ekspertom sztuk walki, którzy pozostawali „bezrobotni”.
Kontynuując doskonalenie swoich technik walki poprzez trening, zaczęli przywiązywać równie dużą wagę do swojego duchowego wzniesienia, zwłaszcza poprzez praktykę zen i medytację. Bujutsu (praktyka wojenna z celem walki) ustępuje miejsca Budo (rozwój duchowy poprzez praktykę wojenną). W ten sposób samuraj zyskał swoją legendarną reputację niezwyciężonego wojownika, ale także osoby wyrafinowanej.
Shintoizm, buddyzm i konfucjanizm
Pierwsze wpływy przypisuje się shintoizmowi – rodowitej religii Japonii – która kultywuje jedność narodową. Kult shinto stawia rodzinę w centrum życia społecznego, czci rodziców i duchy przodków. Jednak aby nadal być częścią linii rodowej nawet po śmierci, śmierć musi być godna i honorowa.
Buddyzm zen, uważany za religię samurajów od ery Kamakura, rozjaśnił drogę wojownika, szlifując jego moralność, towarzyskość i duchowość. Poszukiwanie wewnętrznego spokoju, harmonii i doskonałości duszy są jego głównymi zasadami.
Wreszcie konfucjanizm ukształtował mentalność wojowników, wnosząc pewne wartości, takie jak lojalność, wierność, prawość i życzliwość, tak obecne w kaście samurajów. Przypomnijmy, że ci ostatni musieli służyć swojemu panu aż do śmierci.
Duchowe cechy przyswojone przez samurajów przynosiły szczęście i spokój zarówno ludowi, jak i panom (daimyo): absolutny szacunek dla hierarchii i władzy, niezłomne zaangażowanie i wierność, hojność wobec potrzebujących, współczucie dla słabszych, pragnienie kultury, sztuki i sprawiedliwości.
🔑 7 podstawowych zasad Bushido
W swoim dziele referencyjnym „Bushido, dusza Japonii” intelektualista Inazo Nitobe wyróżnił 7 podstawowych wartości związanych z kodeksem honorowym samurajów.
Gi: Prawość i poczucie obowiązku
Wojownik musi wykazywać się rygorem i wypełniać swoją misję w duchu sprawiedliwości.
Yu: Heroiczna odwaga
Odwaga nie jest ślepa; kieruje nią roztropność, samokontrola, inteligencja i wiara we własne siły.
Jin: Życzliwość i współczucie
Moc zdobyta dzięki intensywnemu treningowi musi służyć wszystkim. Empatia jest potężną siłą w walce.
Rei: Uprzejmość i szacunek
Samuraj jest zawsze uprzejmy, bez względu na wszystko. Jego wewnętrzna siła i dzikość ujawniają się w odpowiednim momencie.
Makoto: Szczerość i prawda
Czyny idą w parze z danym słowem. Uczciwość jest wyrazem szacunku, podstawą każdej relacji międzyludzkiej. Brak szczerości pogrąża wojownika w hańbie.
Meiyo: Honor
Samuraj jest jedynym sędzią swojego honoru i nie oszukuje samego siebie. Wypełnia swój obowiązek zgodnie z zasadami etycznymi.
Chugi lub chu: Obowiązek i lojalność
Honorowy wojownik ślubuje niezłomną lojalność swojemu panu, któremu obiecuje wierność aż do śmierci.
🏹 Bushido a samuraje
Samuraje wywarli ogromny wpływ na historię Japonii. Odwrotna zależność jest jeszcze silniejsza: historia Japonii ukształtowała lub podyktowała sposób myślenia samurajów. Dwa główne wydarzenia pozwoliły wznieść kodeks etyczny wojowników na wyżyny: stopniowe przyjmowanie praktyk zen (rinzai i soto) oraz dojście do władzy podczas siogunatu Tokugawa w 1603 roku (okres trwałego pokoju).
Wpływ konfucjanizmu, buddyzmu i shintoizmu jest znaczący i uznawany przez historyków, ale to praktyka Zen pozwoliła samurajom udoskonalić swoją technikę walki i złagodzić swoje zachowanie. Koncentracja wzmacnia precyzję gestów (posługiwanie się bronią), oderwanie od dóbr materialnych gwarantuje nieskazitelność, a duchowe przebudzenie rodzi współczucie.
Bez pokoju narzuconego przez ród Tokugawa los i droga samuraja byłyby inne. Dokonywano przekwalifikowań: mistrzowie sztuk walki, artyści i intelektualiści, zarządcy, bandyci, mściciele itp. Sztuka walki, podobnie jak wzniesienie duchowe, osiągnęła w szkołach swoje apogeum.
Później nastąpiły kolejne wojny z ich konsekwencjami kulturowymi (okcydentalizacja itp.), ale kodeks etyczny wojowników przetrwał.
🥋 Kodeks samuraja a społeczeństwo japońskie
Dla zagranicznego gościa Japonia to kraj kontrastów: starożytne rytuały i zaawansowana technologia, powściągliwość i ekstrawagancja, tradycje i nowoczesność.
Współczesne społeczeństwo japońskie (z wyglądu zokcydentalizowane) nigdy nie wyrzuciło na śmietnik historii dziedzictwa samurajów. Wręcz przeciwnie, czerpie z niego siłę w trudnych chwilach, co było widoczne w przypadku armii podczas II wojny światowej (piloci kamikadze są najbardziej znanym przykładem).
Japoński system szkolny i świat biznesu również świadczą o ciągłym wpływie zasad kodeksu honorowego samurajów na nowoczesne społeczeństwo japońskie. Wartości powszechnie przypisywane japońskim uczniom i biznesmenom mają swoje źródło w kodeksie etycznym wojowników: dążenie do doskonałości, szacunek dla instrukcji i hierarchii, duch walki, praca zespołowa, precyzja w działaniu i organizacji, dyskrecja, zamiłowanie do sztuki – to wszystko wartości zapożyczone z Bushido.
Sukces komercyjny książek i filmów poświęconych samurajom oraz rozkwit nowych szkół sztuk walki potwierdzają, że młodzi Japończycy pieczołowicie przechowują duchowe i wojenne dziedzictwo swoich przodków: samuraj umarł, niech żyje samuraj!
Właściwością wielkich cywilizacji, kultur i religii jest opieranie się czasowi, wydarzeniom i granicom wyznaczonym przez człowieka. Tak jest w przypadku kodeksu etycznego samurajów. Czerpał on inspirację z dawnych prądów religijnych Kraju Kwitnącej Wiśni i wywiódł z nich swoje wartości moralne. Korzyść była podwójna: większa doskonałość w walce i wzorowa integracja społeczna. Również dla dzisiejszej Japonii!
Wiesz już, że Bushido nie sprowadza się tylko do prostych zasad wojennych. Poza kodeksem etycznym, wynika z niego prawdziwa filozofia.
Droga wojownika pozwala na wzniesienie ciała i ducha poprzez naukę i duchowość. Bushido stało się czymś więcej niż tylko kodeksem postępowania – stało się punktem odniesienia dla japońskich sztuk walki.
Aby dowiedzieć się więcej
- Przeczytaj Sztuki walki w Kraju Kwitnącej Wiśni
