Kaligrafia to w Japonii coś więcej niż tylko pismo – to prawdziwa filozofia. Trudno pozostać obojętnym na piękno tej japońskiej sztuki, przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
Japońska kaligrafia, czyli Shodo, to tradycyjna sztuka, której nazwa oznacza „drogę pisma”. Polega ona na starannym kreśleniu eleganckich znaków pędzlem nasączonym tuszem. Jest to dyscyplina jednocześnie kulturowa, dekoracyjna i duchowa, której celem jest osiągnięcie harmonii między ciałem a umysłem.
Odkryjmy razem ten skarb przybyły z Azji, różne japońskie style pisma, związek z zen oraz niezbędne przybory.
📖 Shodo, droga pisma
W Japonii sztuka ta jest uważana za formę duchowego wznoszenia się. Podobnie jak Ikebana, czyli droga kwiaty, czy sztuki walki, Shodo jest sposobem na poprawę koncentracji, nawiązanie kontaktu z samym sobą i wyostrzenie umysłu w poszukiwaniu doskonałej równowagi.
W języku japońskim Sho oznacza „pisać”, a dô „drogę”. Kaligrafowie w Japonii nazywani są shodoka lub shoka. Droga pisma wymaga długiej nauki i wielu ćwiczeń – droga do zostania wielkim mistrzem jest długa.
Nacisk pędzla, precyzja kreski, linie, krzywe i kropki to detale, które czynią z tej dyscypliny prawdziwe dzieło sztuki. Postawa, sposób trzymania pędzla i ruchy są ściśle skodyfikowane. Każdy gest musi być precyzyjny i perfekcyjnie opanowany.
Co więcej, ideogramy niosą ze sobą energię życiową zwaną „Ki”. Japońska kaligrafia to w Kraju Kwitnącej Wiśni coś więcej niż tylko sposób komunikacji czy dekoracji wnętrz – to sztuka sakralna.
📌 Początki kaligrafii w Japonii
Choć ideogramy języka chińskiego pojawiły się około 3000 lat temu, historia japońskiej kaligrafii rozpoczęła się dopiero około VI wieku wraz z przybyciem buddyzmu i konfucjanizmu.
Ponieważ archipelag nie posiadał własnego systemu pisma, chińskie znaki (sinogramy) zostały przejęte, by tworzyć kanji (ideogramy języka japońskiego). Około VII wieku mnisi byli wysyłani do Chin, aby zgłębiać tamtejsze praktyki religijne, w tym chińską kaligrafię. Tak oto sztuka kaligrafii stopniowo przeniknęła do Japonii, dając życie tekstom buddyjskim, poezji i literaturze. Czerpała ona głównie z chińskich dzieł i stylu Kaisho.
W tamtym okresie wyróżniło się trzech kaligrafów: cesarz Saga, założyciel szkoły buddyjskiej Shingon o imieniu Kukai oraz Tachibana no Hayanari, którzy należeli do słynnej grupy „Sanpitsu” (3 pędzle).
Dopiero pod koniec IX wieku ta japońska sztuka zaczęła rozkwitać. Opierając się na japońskiej estetyce, Kraj Kwitnącej Wiśni stworzył własny styl kaligrafii.
Drzeworyty Chobunsai Eishi (1756-1829) z serii „Sześć piękności z zielonych domów porównanych do sześciu nieśmiertelnych poetów” (1794-1795)
Japoński język pisany rozwinął się wraz z wprowadzeniem japońskich alfabetów sylabicznych, czyli Kana. Hiragana jest używana jako morfemy gramatyczne i do zapisu niektórych japońskich słów, podczas gdy Katakana służy do zapisu terminów obcych. Znaki te były bardzo popularne wśród dam dworu cesarskiego w epoce Heian, zanim później zostały zaadoptowane przez mężczyzn.
Wśród wielkich dam, które rozwinęły literaturę japońską, można wymienić słynne autorki Sei Shonagon i Murasaki Shikibu. Warto zauważyć, że około X wieku kaligrafia stała się domeną japońskiej arystokracji. Studiowali ją uczeni dworscy oraz samuraje.
W epoce Kamakura (1185–1333) buddyjscy mnisi zen wywarli silny wpływ na Japonię. Stworzyli styl Bokuseki, inspirując się panującymi w Chinach dynastiami Song i Yuan. Jest to forma sztuki, która przedstawia stan umysłu kaligrafa w momencie tworzenia dzieła podczas praktyki medytacji Zazen.
Później japońska kaligrafia przestała być zarezerwowana wyłącznie dla szlachty i rozprzestrzeniła się wśród kupców. Stała się elementem dekoracyjnym podczas ceremonii parzenia herbaty, mającym zapraszać umysł do medytacji. Droga pięknego pisania była również wpajana gejszom, podobnie jak tradycyjne tańce, literatura, poezja czy układanie kwiaty.
✒ Różne kategorie japońskiej kaligrafii
Pierwszymi piktogramami używanymi w kaligrafii były chińskie znaki (w Japonii kanji). Służyły one do zapisywania świętych tekstów buddyzmu, które do dziś inspirują kaligrafów.
▪ Daijisho
Ten gatunek polega na przedstawieniu jednego lub dwóch kanji, wyeksponowanych graficznie poprzez modulację kresek, gestów i nacisku pędzla.
▪ Kana
Te japońskie sylabariusze to uproszczone kanji, używane ze względu na swoją fonetykę. Służą głównie do zapisywania wierszy lub Haiku.
▪ Kindai Shibunsho
Jest to mieszanka kanji i kana, stworzona w celu ułatwienia zrozumienia dawnych tekstów. Współczesne wiersze są często pisane w stylu Kindai Shibunsho. Ta forma kaligrafii jest również stosowana do transkrypcji tekstów obcych.
▪ Zen Eisho
To abstrakcyjna forma kaligrafii, która pojawiła się w latach 50. Artysta wyraża się swobodnie i tworzy prawdziwe dzieła sztuki, nie przejmując się zwyczajowymi konwencjami.
▪ Tenkoku
Grawerowanie pieczęci, które dawniej służyło do uwierzytelniania dokumentów, od XIV wieku stało się sztuką. Tenkoku polega na wygrawerowaniu na kamieniu chińskich piktogramów, aby następnie odbić je w kolorze cynobru.
📜 Style kaligrafii w Japonii
Japońska kaligrafia zna 5 głównych stylów, z których wszystkie wywodzą się z Chin. Różne formy pisma szły w parze z ówczesnymi materiałami.
▪ Styl Tensho
Pojawił się za dynastii Qin, przed wynalezieniem papieru. Wielka pieczęć lub wielki styl pieczęci wywodzi się z archaicznych pism na kościach, skorupach lub brązie. Mała pieczęć to forma oficjalnego pisma tamtej epoki. Rylec używany do grawerowania znaków nadaje liniom cienki i regularny wygląd.
▪ Styl Reisho
To pismo wynalezione w celu ułatwienia pracy urzędnikom państwowym i skrybom. Styl ten rozpoznaje się po lekko falistym zakończeniu kresek (tzw. „ptasi ogon”).
▪ Styl Shosho
To popularna forma pisma. Kreski są uproszczone, niemniej jednak ten styl kursywny uważany jest za najtrudniejszy do opanowania w kaligrafii. Jest stosowany w sztuce abstrakcyjnej i zen, odzwierciedlając energię autora.
▪ Styl Gyosho
To pismo półkursywne, które narodziło się za dynastii Han spod pędzla Liu De-Shenga, a później zostało przejęte przez wielkiego chińskiego kaligrafa (Wang Xizhi). Gyosho jest bardzo często używane w piśmie odręcznym. W tym stylu pędzel artysty nie odrywa się od papieru.
▪ Styl Kaisho
Pojawił się za dynastii Wei i Jin, aby umożliwić szczególnie czytelne pismo, odpowiadające potrzebom ówczesnej władzy. Znaki są oddzielone i silnie przypominają czcionkę drukarską, co ułatwia czytanie. Jest to styl najbardziej polecany dla początkujących kaligrafów.
🗝 Narzędzia niezbędne do japońskiej kaligrafii
Jeśli chcesz zapisać się na lekcje japońskiej kaligrafii, musisz zaopatrzyć się w 4 skarby uczonego. Są to: papier, pędzel, sztabka tuszu lub tusz w płynie oraz kamień do rozcierania tuszu.
- Fude: To japoński pędzel składający się z trzonka z drewna bambusowego i włosia o różnych rozmiarach (cienka końcówka, długie, miękkie lub sztywne włosie…).
- Sumi: Tusz to mieszanka sadzy pochodzącej ze spalania żywicznego drewna, olejów roślinnych i kleju. Występuje w formie płynnej lub sztabki (sumi), tworzonej ręcznie z wysuszonego tuszu. Wystarczy potrzeć sztabkę z wodą, aby uzyskać płynny tusz o czarnym pigmencie, czasem kolorowy, w zależności od rodzaju drewna użytego do jego produkcji.
- Suzuri: Kamień do tuszu służy do rozcierania sztabki w celu przygotowania płynnego tuszu. Często wykonany jest z łupka. To naczynie, w którym moczy się pędzel.
- Hanshi: To cienkie arkusze papieru wykonane rzemieślniczo w formacie 25×35. W przeciwieństwie do Chin, nie jest to papier ryżowy, lecz papier z włókien morwy.
Oprócz tych czterech narzędzi do kaligrafii, przyda się również przycisk do papieru i podkładka. Jeśli chcesz rozpocząć przygodę z Shodo lub sprawić komuś bliskiemu prezent, odkryj nasze Zestawy do japońskiej kaligrafii.
🧘 Kaligrafia i filozofia Zen
Zen to odłam buddyzmu, który wykorzystuje medytację do przebudzenia umysłu, w szczególności postawę Zazen. Japońska kaligrafia czerpie inspirację z filozofii Zen, ponieważ stanowi prawdziwą więź między ciałem a umysłem.
Przede wszystkim opanowanie oddechu jest kluczowym elementem uzyskania harmonijnego gestu. Oddech jest źródłem energii Ki, która wyraża się w pociągnięciu pędzla. Głęboki oddech nadaje kresce większą płynność. Następnie medytacja Zen pozwala oczyścić umysł, aby każda kaligrafia była esencją serca, a nie myśli, przy jednoczesnym odrzuceniu pragnienia perfekcji.
Pamiętaj, że aby stworzyć prawdziwą kaligrafię zen, należy przestrzegać 4 podstawowych zasad:
▪ Harmonia kompozycji
Harmonia i równowaga są niezbędne do stworzenia dzieła wysokiej jakości. Dlatego opanowanie przestrzeni i zasad kompozycji to fundamenty japońskiej kaligrafii.
▪ Równowaga sił
Dąży się również do różnicowania grubości kresek. Linie krzywe są lżejsze i bardziej płynne, podczas gdy linie proste są bardziej wyraziste.
▪ Odzwierciedlenie chwili obecnej
Dzieło powstaje podczas jednej sesji. Przekazuje energię i emocje artysty w danym momencie. Nie ma tu mowy o poprawianiu kompozycji później. Wszystko, co zostało rozpoczęte, musi zostać ukończone.
▪ Objawienie Ki
To siła życiowa, która czyni kaligrafię tak piękną. Bez Ki rysunki nie mają duszy. Przed malowaniem znaków artysta musi skupić się na swoim oddechu i chwili obecnej. Następnie projektuje odczuwaną energię poprzez ruch pędzla.
🤓 Nauka japońskiej kaligrafii
Jeśli pasjonuje Cię sztuka japońskiego pisma, wiedz, że jak najbardziej możliwe jest uczęszczanie na lekcje kaligrafii. Istnieje wiele książek i zasobów w Internecie, aby odkryć techniki kaligraficzne, dostosowane do każdego poziomu. Możesz jednak również uczyć się tej japońskiej sztuki z nauczycielem. Niektórzy oferują lekcje prywatne, inni zapraszają na zajęcia grupowe.
W Paryżu możesz skontaktować się z Quartier du Japon, Maison de la Culture du Japon lub przestrzenią Nadeshiko, które regularnie oferują kursy. Możesz również sprawdzić strony takie jak SuperProf, które łączą Cię z nauczycielami kaligrafii w Twoim regionie.
Najbardziej wartościowe jest udanie się bezpośrednio do pracowni mistrza kaligrafii, który doradzi Ci w kwestii postawy, gestu, kreski i wszystkich subtelności, które robią różnicę w pracy. Shodoka dostosuje się do Twojego poziomu i skieruje Cię na style najbardziej odpowiednie dla Twoich postępów. Będziesz mieć również przyjemność obserwowania go podczas malowania i podziwiania jego techniki. W Paryżu możesz skontaktować się na przykład z mistrzynią Makiko Takei.
Aby pogłębić swoją wiedzę na temat japońskiej kaligrafii, polecamy blog calligraphie-japonaise.fr.
Japońska kaligrafia to oda do wrażliwości, poezji i piękna wszechświata, która otwiera przed Tobą drzwi do duchowości. Ponadto wiedz, że praktykowanie tej japońskiej sztuki zapewni Ci wielki spokój i poprawi Twoje zdolności koncentracji. Czy jesteś gotowy, by spróbować?
