Będąc szczytowym osiągnięciem japońskiej sztuki, ukiyo-e na zawsze pozostanie zapisane w historii Kraju Kwitnącej Wiśni.
Ukiyo-e to nurt artystyczny, który pojawił się w Japonii w okresie Edo i jest reprezentowany głównie przez japońskie drzeworyty. Zainspirowany ulotnym pięknem świata w ciągłej zmianie, termin ukiyo-e oznacza „obrazy przepływającego świata” i odnosi się zarówno do nurtu artystycznego, jak i powstałych w jego ramach dzieł.
W szerszym znaczeniu ukiyo-e przywołuje na myśl drzeworyt: rysunek o ograniczonym nakładzie, odbity za pomocą farby z matrycy z drewna wyciętej w reliefie.
Czy wiesz, że japoński drzeworyt czerpie inspirację z Chin? Zastosowany proces (ksylografia) został zapożyczony od mnichów buddyjskich, ale nie tematyka! Przyjrzyjmy się temu bliżej.
🌊 Ukiyo-e, obraz „przepływającego świata”
W XVII-wiecznej Japonii „przepływający świat” lub ukiyo (bez końcówki e) oznaczał świat rozrywki, teatru kabuki, herbaciarni i libertynizmu. Pogoń za przyjemnościami dominowała wśród nowej klasy mieszczańskiej, która nie była zbyt lubiana przez arystokratów z Edo.
“Tōkaidō Gojūsantsugi”, drzeworyt autorstwa Utagawy Hiroshige z lat 1848-1850. (©Bnf)
Ten opis ukiyo (浮世) kontrastuje z jego buddyjskim pochodzeniem. Według myśli buddyjskiej ukiyo oznacza świat doczesny, iluzoryczny i pełen cierpienia. Lekarstwem, według tej religii lub filozofii, jest medytacja oraz kontemplacja kwiaty, rzek i cudów natury.
Japońscy artyści ludowi nie tylko wymyślili własną interpretację ukiyo, ale także stworzyli nowy termin: „Ukiyo-e”. Gdzie „e” odnosi się do „obrazu”.
Pojawienie się ukiyo w japońskiej sztuce
To japońskiemu pisarzowi i mnichowi buddyjskiemu Asai Ryoi przypisuje się pierwsze użycie terminu ukiyo w japońskim świecie artystycznym. Jego dzieło „Opowieści o przepływającym świecie” (Ukiyo monogatari) ukazało się około 1665 roku.
Był to czas pokoju, dobrobytu i reformacji japońskiego mieszczaństwa miejskiego. Odróżnia on buddyjskie ukiyo-e od ukiyo-e z okresu Edo poprzez podejście duchowe skoncentrowane na medytacji. Koncepcja ta uwiodła japońskich malarzy i rytowników.
Ukiyo-e objawia się jako dziwna mieszanka religijności i tętniącego życiem świata domów publicznych – w Japonii zwanych zielonymi domami – w tzw. dzielnicach rozrywki.
👉 Technika japońskiego drzeworytu
Będąc źródłem inspiracji na całym świecie, ukiyo-e stoi u podstaw najpiękniejszych japońskich drzeworytów.
Słowo „drzeworyt” odnosi się do techniki druku wypukłego. Termin ten oznacza każdą odbitkę wykonaną farbą na elastycznym podłożu, takim jak papier, z wygrawerowanej matrycy (z drewna lub kamienia).
Rozkwit ukiyo-e nie jest zasługą tylko rysowników, to połączenie wielu talentów:
Rysownik ukiyo-e
Stosuje technikę czarnej kreski na białym papierze, aby stworzyć swój główny rysunek (shita) czarnym tuszem (podobnie jak obecnie modne oprogramowanie do animacji wideo whiteboard!). Jeśli chodzi o kolorowanie, ogranicza się do przekazania wskazówek drukarzowi.
Japońskie narzędzia rytownika i drukarza ukiyo-e. (©Bnf)
Rytownik ukiyo-e
Rzeźbi rysunek w drewnianych deskach. Każdy kolor miał swoją własną deskę (ta sama zasada co w druku czterokolorowym). Grawerowanie niszczy shita rysownika, który pociesza się, kontrolując pracę rytownika.
Drukarz ukiyo-e
Rozprowadza czarny tusz i kolorowe pigmenty na wygrawerowanych blokach drewna za pomocą tamponu wykonanego z bambusowych sznurów (baren). Jeśli ukiyo-e jest kolorowe, drukarz używa znaków pasowania (kento), aby dokładnie nałożyć kolory. Przesunięcie o milimetr daje nieco inny drzeworyt. Właśnie dlatego kolekcjonerzy japońskich drzeworytów, których nakład jest ograniczony (około 30 egzemplarzy na dzieło), twierdzą, że każdy egzemplarz jest unikalny.
Wydawca ukiyo-e
To dyrygent. Wybiera i gromadzi wszystkie te talenty, aby stworzyć japoński drzeworyt.
Wydaje się, że tylko nazwiska rysowników zostały zapamiętane przez historię. Ponadto XX wiek przyniósł rozwój nurtu Sosaku-Hanga (twórczy drzeworyt), w którym rysownik sam graweruje i drukuje swoje prace.
Aby zobaczyć mistrza drukarstwa w akcji, mogę jedynie polecić obejrzenie tego filmu. Oprócz wysokiej jakości, naprawdę pokazuje wszystkie etapy pracy drukarza, aby uzyskać drzeworyt. Bardzo drobiazgowa praca!
🕵♀ Jak rozpoznać japoński drzeworyt?
Jeśli zdecydowałeś się kupić autentyczny japoński drzeworyt, stworzony zgodnie z zasadami tej starożytnej sztuki, musisz spodziewać się zainwestowania znacznej sumy, ale przede wszystkim być w stanie potwierdzić jego pochodzenie.
Pasjonaci kolekcjonerzy nie wahają się korzystać z usług ekspertów ukiyo-e; zaangażowana inwestycja uzasadnia ten dodatkowy koszt.
W przeciwnym razie możesz samodzielnie ocenić te odbitki, aby nie zostać oszukanym:
- Poproś o pokazanie wygrawerowanej drewnianej płyty, która posłużyła do odbitki.
- Sprawdź, czy dzieło posiada pieczęć rysownika.
- Przyjrzyj się z bliska obszarom niepokrytym farbą. Powinieneś dostrzec tam włókna papieru. Reprodukcja nie wykazuje żadnej różnicy między częściami zadrukowanymi a tymi, które nimi nie są.
- Porównaj rozmiar kupowanego ukiyo-e z danymi znalezionymi w literaturze fachowej. Dzieła słynnych rysowników japońskich drzeworytów są tam opisane.
🗻 Japoński drzeworyt, od rzemiosła do obiektu sztuki
Ukiyo-e potrafiło ewoluować przez wieki, odzwierciedlając swoją rolę w społeczeństwie. Z biegiem czasu ta prosta technika rzemieślniczego drzeworytu przekształciła się w prawdziwe dzieło sztuki.
Okres Edo, złoty wiek ukiyo-e
W epoce Edo (1600 – 1868) „obrazy przepływającego świata” współistniały z tradycyjnym malarstwem, cenionym przez arystokratów. Sztuka ukiyo-e, czyli sztuka ulotnych kart, była uważana za wulgarną, ale zyskała podziw ludu i bogatych kupców.
“Parada współczesnych piękności z dzielnic rozrywki”, drzeworyt autorstwa Kiyonagi Torii z 1784 roku. (©Bnf)
Drzeworyt przedstawia sceny z życia codziennego dzielnicy rozrywki w Tokio: portrety gejsz, sceny erotyczne, portrety kurtyzan i znanych aktorów – to czas wielkich mistrzów drzeworytu, takich jak Utamaro i Sharaku.
Pod koniec XVIII wieku, w zupełnie innym stylu, drzeworyt skupił się na majestatycznych krajobrazach naturalnych w wykonaniu Hokusai i Hiroshige.
Era Meiji, upadek ukiyo-e
Era Meiji (1868 – 1912) oznacza wymuszone otwarcie Japonii na resztę świata i agonię tradycyjnego ukiyo-e: drzeworyt Meiji jest inny. Techniki zachodnie zostały poznane i wprowadzone przez japońskich rysowników (gry cieni, perspektywa, gradacje, światłocień itp.). Kiyochika Kobayashi (1847-1915) jest najbardziej reprezentatywnym artystą tego nurtu.
Równolegle, gorączkowa westernizacja Kraju Kwitnącej Wiśni sprawiła, że drzeworyty stały się anachroniczne i przestarzałe. Fotografia stała się poważnym konkurentem.
Shin-hanga, nowy drzeworyt (1910 – 1960)
Mówi się, że odnowa jest dziełem młodości! Ta w sztuce ukiyo-e przypisywana jest 20-letniemu Japończykowi: Shozaburo Watanabe. Jego wyjściowa obserwacja jest jednocześnie prosta i paradoksalna: tradycyjne japońskie drzeworyty są bardzo cenione w Europie i USA, podczas gdy artyści i rzemieślnicy w Japonii są zaniedbywani, a nawet głodują. Ten wydawca drzeworytów stworzył więc nową linię artystyczną i uwrażliwił na nią mistrzów rzemiosła grawerowania w drewnie.
“Śnieg w Shinkyo, Nikko” (1930), drzeworyt Hasui Kawase, przedstawiciela nurtu Shin-hanga.
Nowy drzeworyt został narysowany z uwzględnieniem dotyku i wrażliwości świata zachodniego. Tematy nurtu shin-hanga to te z okresu Edo (portrety aktorów, pięknych kobiet, krajobrazy wiejskie lub miejskie). Ponadto zagraniczni kolekcjonerzy mieli romantyczną wizję starej Japonii: Shozaburo Watanabe był artystą połączonym z wczesnym marketerem!
Artyści ery nowego drzeworytu nie byli tylko Japończykami (Hasui Kawase, Goyo Hashiguchi), ale także zagranicznymi malarzami oczarowanymi sztuką japońskich drzeworytów, takimi jak Fritz Capelari (Austria) i Charles W. Bartlett (Wielka Brytania).
👹 Tematy japońskiego drzeworytu
Ukiyo-e koncentruje się wokół kilku tematów:
“Cztery pory roku przyjemności w Yoshiwara”, drzeworyt Eishi Hosoda z końca lat 1790. (©Bnf)
Kurtyzany
Najsłynniejsze kurtyzany były często przedstawiane w japońskich rycinach od XVII do XX wieku. Rysownicy podkreślali ich piękno i wyrafinowanie. Japońscy artyści znani ze swojego przywiązania do ukiyo-e bijin-ga (portretów kobiet) to: Harunobu, Utamaro, Eishi i Sukenobu.
The Adonis Plant (Fukujusô), drzeworyt Katsushika Hokusai z 1815 roku.
Sceny erotyczne
Od XVI do XIX wieku obrazy erotyczne zwane „shunga” były powracającym tematem w sztuce ukiyo-e. Ich nazwa oznacza „obraz wiosny”, aby przywołać przyjemności seksualne. Większość wielkich mistrzów drzeworytu, takich jak Moronobu, Masanobu, Hokusai i Utamaro, tworzyła ukiyo-e shunga.
“Wotywna tabliczka aktora Saruwaka Kanzaburô”, japoński kalendarz Kubo Shunmana, około 1804-1812. (©Bnf)
Japońskie kalendarze
Dawne japońskie kalendarze w formie drzeworytów nazywane są e-goyomi (obrazy kalendarza). Rysunki te ilustrowały parodie chińskie i japońskie (mitate). Złożoność japońskiego kalendarza księżycowego była wykorzystywana do tworzenia atrakcyjnych drzeworytów. Trzeba być uważnym obserwatorem szczegółów drzeworytu (noszony tradycyjny strój itp.), aby powiązać go z miesiącem. Harunobu jest słynny ze swoich nishiki-e (drzeworytów brokatowych).
“Gałązki śliwy z kołczanu”, surimono Kitao Shigemasa, około 1804-1807. (©Bnf)
Surimono
Surimono to drzeworyty z epoki Edo, wydawane w ograniczonej liczbie egzemplarzy, luksusowe i przeznaczone na prezent z okazji święta. W formie karty, rysunek często towarzyszy burleskowemu wierszowi (kyôka) lub haikai, krótkiemu tekstowi zawierającemu liczne gry słowne.
Scena z teatru kabuki, drzeworyt Torii Kiyomitsu (1735-1785). (©Bnf)
Aktorzy teatru kabuki
Ten gatunek ukiyo-e skupia się na portretach aktorów kabuki i przedstawia w rysunkach niektóre sceny z granych sztuk. Wśród malarzy, Sharaku i Utagawa Toyokuni są znani ze swoich drzeworytów Kabuki.
“Zapaśnicy sumô, Kaminari i Narutaki”, drzeworyt Katsukawa Shunei (1762-1819). (©Bnf)
Zapaśnicy Sumo
Artyści ukiyo-e nie zapomnieli o legendarnych japońskich wojownikach. Drzeworyty poświęcone temu japońskiemu sportowi walki obejmują portrety, rytuały i walki zapaśników.
“Widmo Koheiji”, drzeworyt Hokusai z 1830 roku. (©Bnf)
Zjawiska nadprzyrodzone
Oczywiście! Demony i duchy musiały być tematem ukiyo-e. W tym fantastycznym świecie Utamaro jest znany z serii „Sto opowieści o demonach i duchach”, a Hokusai ze swojego drzeworytu „Duch utopionej kobiety”.
“Wielka Fala w Kanagawa”, drzeworyt Hokusai z 1831-34 roku. (©Bnf)
Natura i słynne miejsca
Albumy Wybrane owady i Miriada ptaków przyrodnika Utamaro ilustrują zamiłowanie do tego tematu. Ponadto Trzydzieści sześć widoków góry Fuji pejzażysty Hokusai oraz Sto widoków Edo autorstwa Hiroshige są pięknymi świadectwami mistrzostwa japońskich artystów w tym figuratywnym gatunku malarskim.
👨🎨 Główni artyści ukiyo-e
Talent mistrzów japońskiego drzeworytu (rysownika, rytownika, drukarza) jest nagradzany trwałym zainteresowaniem. Ponadto niektórzy rysownicy ukiyo-e zaznaczyli historię tej sztuki:
Katsushika Hokusai (1760 – 1849)
Nazywany „starym szaleńcem rysunku” (swoje dzieła podpisywał Gakyōjin: szaleniec rysunku), ten słynny artysta ukiyo-e jest również rytownikiem i autorem japońskich pism popularnych. Drzeworyty Hokusai wywarły silny wpływ na „japonizm”. Van Gogh, Monet i Sisley inspirowali się jego stylem. Jego najbardziej znanym dziełem na świecie pozostaje Wielka Fala w Kanagawa.
Tôshûsai Sharaku
Zawód i tożsamość tego mistrza ukiyo-e to zagadki. Jego kariera była krótka (1794 – 1795), a jego prawdziwe nazwisko pozostaje przedmiotem spekulacji. Specjalizował się w ukiyo-e kabuki. Niektórzy badacze twierdzą, że chodzi o aktora Nô Saitô Jûrobei.
Kitagawa Utamaro (1753 – 1806)
Znany na Zachodzie pod imieniem „Outamaro”, ten malarz, specjalista od ukiyo-e bijin-ga i shunga (kobiety i sceny erotyczne), wywarł wpływ na wielu impresjonistów. Edmond de Goncourt nazwał go „malarzem zielonych domów”!
Utagawa Toyokuni I (1769 – 1825)
Uczeń mistrza ukiyo-e Utagawy Toyoharu i syn rzeźbiarza marionetek do teatru, artysta ten zawdzięcza swoją sławę dojrzałości swojego stylu „okubi-e” poświęconego aktorom Kabuki.
🥢 Ukiyo i japonizm
Wpływ japońskich dzieł ukiyo-e stoi u podstaw zachodniego nurtu artystycznego zwanego Japonizmem.
Z japońskiego drzeworytu nurt nabistów (postimpresjonistyczny ruch artystyczny) przejął uproszczenie form, wijącą się linię sylwetek, żywość kolorów i tematykę. W ten sposób chwile z życia codziennego, portrety i ulotne momenty zwykłego życia stały się tematami płócien.
Zestawienie dzieła Hokusai z obrazem Moneta.
Japonizm był wspierany przez otwarcie Japonii na Zachód w 1868 roku. Podróże i wymiana handlowa pozwoliły na odkrycie twórczości japońskich rzemieślników. Inspiracja była silna, zanim została zahamowana przez I wojnę światową.
Ukiyo-e to zdecydowanie japoński punkt odniesienia kulturowego, który każdy miłośnik Japonii powinien powiesić w swoim domu. Jego dzieła dobrze symbolizują kraj kwitnącej wiśni: jego bogactwo artystyczne, duchowość, obyczaje, naturalne piękno i historię. Wybierz swoje na naszej stronie. Nasza kolekcja japońskich drzeworytów nie pozostawi Cię obojętnym!
