Wielka fala w Kanagawie, ikoniczne dzieło japońskiego artysty Hokusai, nie wymaga przedstawiania. Ten słynny japoński drzeworyt od momentu powstania fascynuje artystów z całego świata.
Japońskie drzeworyty są ściśle związane z nurtem ukiyo-e, którego istotą jest oddanie przemijalności „płynącego świata”, w którym żyjemy. Te dzieła stanowią o bogactwie tradycyjnej sztuki japońskiej.
Czy naprawdę znasz historię i znaczenie tego drzeworytu? Jako pasjonaci Japonii, jesteśmy tutaj, aby dowiedzieć się nieco więcej o tym wielkim dziele i (ponownie) odkryć sekrety jego sukcesu. Życzymy miłej lektury 😊
Hokusai, wielki mistrz japońskiego drzeworytu
Z pewnością słyszałeś już o tym słynnym japońskim malarzu, znanym ze swoich serii pejzaży. Urodzony w 1760 roku w Edo, dawnej stolicy Japonii, Katsushika Hokusai to artysta znany na całym świecie. Jako rysownik, malarz, grafik, a także pisarz, uważany jest za największego mistrza japońskiego drzeworytu. W swoich pracach często przedstawia elementy natury, które interpretuje z pewną duchowością wywodzącą się z buddyzmu. Hokusai jest ponadto ojcem mangi, co oznacza „spontaniczne szkice”. Żył do 1849 roku, zmarł w wieku 89 lat, a swoje najpiękniejsze dzieła stworzył pod koniec życia.
Od lewej do prawej: portret Hiroshige; drzeworyt Harunobu Suzuki; portret Hokusai.
Ale czy wiesz, czym jest drzeworyt? To obraz uzyskany za pomocą techniki grawerowania w drewnie, na podstawie rysunku wykonanego tuszem. Proces ten angażuje artystę, który tworzy wzór, grawera, który wycina reliefy na desce z drewna, oraz drukarza, który nanosi tusz na papier z matrycy. Zamysłem było powielanie dzieła w dużej ilości, w bardzo przystępnej cenie. Ta tradycyjna technika była początkowo produkowana w czerni i bieli, aż do 1765 roku, kiedy pojawiły się kolorowe drzeworyty Harunobu Suzuki.
Ukiyo-e, sztuka popularna
Japoński nurt artystyczny 🎨, który obejmuje drzeworyty i malarstwo nieakademickie od XVII do XIX wieku, ukiyo-e oznacza „obrazy płynącego świata” (ukiyo). Prąd ten ma konotacje buddyjskie, wyrażające niestabilną i iluzoryczną rzeczywistość, do której nie można się przywiązywać. Reprezentuje również filozofię życia chwilą obecną oraz świat w ciągłym ruchu.
Kontekst historyczny ukiyo-e
W tamtym czasie Japonia prowadziła politykę izolacji wprowadzoną przez szogunów po długim okresie wojen domowych. Był to czas upadku arystokracji wojskowej i wyłonienia się nowej burżuazji. Zapanowała atmosfera pokoju, a sztuka rozkwitła – trzeba było dostosować się do nowego odbiorcy. W odpowiedzi ukiyo-e zaczęło reprezentować interesy tej klasy społecznej, ukazując sceny z codziennego życia, od kurtyzan po aktorów słynnego teatru Kabuki czy zapaśników Sumo. Ukiyo-e znane jest również ze swoich scen erotycznych (shunga), cenzurowanych przez ówczesne władze.
W XIX wieku Hokusai i Hiroshige obeszli cenzurę narzuconą przez władze, tworząc nowy styl: przedstawianie słynnych widoków krajobrazów (meisho-e) w formacie poziomym. Ci dwaj artyści wykorzystali rosnące zainteresowanie ludności naturą i zrewolucjonizowali wizerunek japońskich drzeworytów.
Analiza Wielkiej fali w Kanagawie
Najsłynniejsze dzieło Japonii, „Wielka fala w Kanagawie”, nazywane „Falą”, to drzeworyt wykonany w 1831 roku przez Katsushikę Hokusai. Malarz miał 70 lat, gdy stworzył to dzieło, i jest to również jego najbardziej znany drzeworyt. Będąc pierwszą częścią serii „Trzydzieści sześć widoków góry Fuji”, stanowi kwintesencję sztuki ukiyo-e.
🛶 Morze i rybacy u wybrzeży Kanagawy
W tej kompozycji wyróżniają się trzy elementy: morze, łodzie i góra. Na pierwszym planie możesz zaobserwować dwie fale unoszące trzy barki u wybrzeży Kanagawy. Łodzie to prawdopodobnie oshiokuri-bune, które służyły do transportu towarów w celu zaopatrywania stolicy w epoce Edo. Pierwsza fala jest mniejsza i kształtem nawiązuje do góry Fuji, podczas gdy druga wydaje się ogromna i zajmuje ponad połowę dzieła. Przypuszcza się, że jest to fala zbłąkana, pełnomorska (wielka okinami). Jeśli przyjrzysz się uważnie, zobaczysz przypominające palce potwora kształty, które nadają tej załamującej się fali wrogi charakter, gotowy pochłonąć rybaków.
🗻 Góra Fuji pod innym kątem
W tle możesz zobaczyć górę Fuji, symbol Japonii, która jest punktem centralnym kolekcji „Trzydzieści sześć widoków góry Fuji”. Umieszczenie tej narodowej ikony na drugim planie było wówczas nietypowe. Słynny wulkan wydaje się niezwykle mały w obliczu tej nieproporcjonalnej fali. Osobiście uważam, że Hokusai wyeksponował pewną prowokację wobec tego obiektu fascynacji.
✍ Podpis Hokusai
W lewym górnym rogu kompozycji widnieje podpis Hokusai oraz kartusz z tytułem serii: „Trzydzieści sześć widoków góry Fuji / u wybrzeży Kanagawy / Pod falą”. Warto wiedzieć, że artysta używał czterech różnych podpisów w trakcie tworzenia tej kolekcji.
☯ Interpretacja „Fali” Hokusai
Na obrazie Wielka fala w Kanagawie możesz dostrzec komplementarność między elementami ziemskimi a niebiańskimi. Wzburzone morze w kontraście do spokojnego i cichego nieba przypomina filozofię Yin Yang. Podobnie, dominujący błękit morza jest stonowany przez swój kolor dopełniający: żółć nieba. W rezultacie uzyskano idealną równowagę w kompozycji.
Efemeryczny charakter i potęga natury mają konotacje buddyjskie i shintoistyczne. Można sobie wyobrazić, że dzieło Hokusai wyraża podatność człowieka na zagrożenia w obliczu wszechmocnej i nieprzewidywalnej natury.
Fala i jej zachodnie wpływy
Malarz inspirował się zachodnimi trendami, które w dużej mierze przyczyniły się do sukcesu dzieła. Wśród tych wpływów warto wymienić perspektywę, z nałożeniem na siebie kilku planów, oraz błękit pruski.
Błękit pruski, modny kolor
Błękit pruski stanowi 20% dzieła i nadaje mu całą jego moc. Nazywany również błękitem berlińskim, jest to ciemnoniebieski pigment wpadający w zieleń. Wynaleziony w Niemczech, został sprowadzony z Holandii do realizacji dzieła Hokusai. To modny kolor, który wnosi nowy wymiar do ukiyo-e i stosunkowo dobrze utrzymuje się w czasie.
Wpływ japonizmu na Zachodzie
Wraz z otwarciem Japonii na świat w epoce Meiji, lokalna ludność stopniowo traciła zainteresowanie drzeworytami na rzecz produktów zachodnich. Z kolei japońska sztuka i cywilizacja fascynowały i wpływały na wielu europejskich artystów, takich jak malarze ze szkoły Pont-Aven. To zjawisko nazywamy japonizmem.
W opozycji do klasycyzmu, impresjoniści wpisali się w nowe wybory estetyczne określane jako „japonizujące”. Żywe kolory i proste formy stały się priorytetem. To właśnie Zachód przywrócił sukces drzeworytom. Ponadto artystą, który najlepiej ucieleśnia wirtuozerię tej sztuki, jest Hokusai.
Félix Bracquemond, malarz i grafik, był pierwszym, który inspirował się rysunkami japońskiego mistrza, integrując je ze swoimi przedmiotami artystycznymi. Później „Fala” Hokusai zainspirowała wielu zachodnich artystów, takich jak Van Gogh, Pissarro, Cézanne, Gauguin, Monet…
Impresjoniści dzielili ze sztuką japońską swoje zamiłowanie do natury i przemijalności rzeczy. Niektórzy malarze posiadali wielkie kolekcje drzeworytów. Postimpresjoniści i grupa Nabis prawdopodobnie inspirowali się wyraźnymi konturami, żywymi barwami i odważnymi kadrami. Wpływ ten wykracza również poza malarstwo. Co więcej, Claude Debussy, słynny francuski kompozytor, wykorzystał „Wielką falę w Kanagawie” na okładce swojej partytury 🎼 w 1905 roku.
Dziś egzemplarze tego arcydzieła można znaleźć w wielu muzeach na całym świecie: Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, British Museum w Londynie, Bibliotece Narodowej, Musée Guimet w Paryżu czy w Domu Claude’a Moneta w Giverny. Japońskie drzeworyty pochodzą w większości z prywatnych kolekcji z XIX wieku.
„Fala” jest przedmiotem licznych nawiązań artystycznych i marketingowych. Czy wiesz, że stała się nawet inspiracją dla logo Quiksilver ze względu na związek z surfingiem (fala) i snowboardingiem🏂 (góra)?
Od lewej do prawej: interpretacja Dana Cretu; interpretacja zwracająca uwagę na zanieczyszczenie oceanów; logo Quiksilver.
