Aby krótko i prosto zdefiniować ceremonię parzenia herbaty, można powiedzieć, że jest to niezwykle sformalizowany rytuał, podczas którego niewielka grupa osób delektuje się miską herbaty matcha 🍵, starannie przygotowaną przez mistrza herbaty. Jednak poprzestanie na tej definicji byłoby dużym uproszczeniem.
Ceremonia parzenia herbaty nazywana jest po japońsku Chanoyu, co dosłownie oznacza „gorącą wodę do herbaty”. Ten rytuał kulturowy wywodzi się z czegoś znacznie głębszego – z filozofii i dyscypliny znanej jako Chadô, czyli Droga Herbaty.
Aby naprawdę zrozumieć, czym jest ceremonia parzenia herbaty, zapraszamy do lektury naszego artykułu. Odkrywając historię herbaty w Japonii, założycieli ceremonii oraz zasady Drogi Herbaty, będziesz mógł pojąć pełen wymiar tej tradycyjnej japońskiej sztuki i lepiej zrozumieć japońską mentalność. Życzymy miłej lektury! 😊
Krótka historia ceremonii parzenia herbaty w Japonii
Zanim przejdziemy do sedna sprawy, warto cofnąć się w czasie, aby zrozumieć, skąd wzięła się herbata, jaką rolę odgrywa w kulturze japońskiej i jak ewoluowała na przestrzeni wieków.
Na początek wsiądźmy do naszej maszyny czasu i wróćmy do IV wieku. W tamtym okresie pierwsze nasiona herbaty zostały sprowadzone do Japonii przez chińskich mnichów buddyjskich (oba kraje utrzymywały wówczas bardzo dobre stosunki, co sprzyjało wymianie kulturowej).
Kiedy Japonia zaczęła samodzielnie uprawiać własne krzewy herbaciane, spożywanie tego napoju było zarezerwowane głównie dla mnichów buddyjskich w celach leczniczych. Niedługo potem herbata została zaadoptowana przez szlachtę i samurajów, którzy mieli w zwyczaju wypijać filiżankę herbaty za każdym razem, gdy odwiedzali klasztor. Do 1192 roku herbata była towarem rzadkim i cennym.
W XII wieku w Chinach pojawiła się herbata matcha – zielona herbata sproszkowana. To mnich Myoan Eisai, założyciel buddyzmu zen, wprowadził herbatę matcha do Japonii po powrocie z Chin, gdzie studiował filozofię i religię. Eisai jako pierwszy stwierdził, że spożywanie herbaty jest skutecznym lekarstwem na choroby. Herbata matcha odniosła w Japonii ogromny sukces i stopniowo zastąpiła zwykłą zieloną herbatę.
Dopiero w XVI wieku spożywanie herbaty rozpowszechniło się we wszystkich warstwach japońskiego społeczeństwa. W tym samym czasie trzej mnisi położyli fundamenty pod ceremonię parzenia herbaty, która do tej pory podlegała chińskim zasadom i formalnościom.
Murata Shuko (1422-1503), nazywany ojcem ceremonii parzenia herbaty, jako pierwszy dostrzegł podobieństwo między degustacją herbaty a praktyką medytacyjną. Ten mnich buddyjski zen poświęcił swoje życie nauce i doskonaleniu ceremonii parzenia herbaty. Dzięki niemu bogato zdobione naczynia pochodzenia chińskiego zostały zastąpione prostszymi przyborami. Tę ideę przejął później mnich Takeno Jô (1504-1555).
Wreszcie, główna koncepcja ceremonii parzenia herbaty została rozwinięta przez najsłynniejszego mistrza herbaty, Sen No Rikyû (1522-1591). To on sformułował cztery główne zasady tego rytuału: Wa – harmonia, Kei – szacunek, Sei – czystość oraz Jaku – spokój.
Jak dotąd historia przedstawia ceremonię parzenia herbaty jako rytuał praktykowany przez mężczyzn, mnichów i samurajów. Dlaczego więc, jak mogłoby się wydawać, pierwszym obrazem, który przychodzi nam na myśl, gdy wspominamy o tym rytuale, jest kobieta lub gejsza?
To w epoce Meiji (1868-1912), gdy klasa wojowników stopniowo zanikała, rząd postanowił tchnąć nowe życie w chanoyu, włączając je do programu nauczania młodych dziewcząt oraz do szkolenia maiko przygotowujących się do roli gejszy. W Japonii zasady ceremonii parzenia herbaty są nadal studiowane, zwłaszcza w ramach trzech szkół chadô założonych przez trzech prawnuków Sen No Rikyû. Dziś mistrzami ceremonii częściej są kobiety niż mężczyźni.
Droga Herbaty
Droga Herbaty, czyli chadô, jest często mylona z samą ceremonią parzenia herbaty. Tę ostatnią można zdefiniować po prostu jako moment dzielenia się, oparty na pokorze i przyjemności, podczas gdy Droga Herbaty odnosi się do szerszej idei, dyscypliny lub sposobu myślenia.
Początkowo ceremonia parzenia herbaty przybyła z Chin i została zaadoptowana przez Japończyków wraz z samym napojem. Jednak chiński rytuał był bardzo wyrafinowany, z bogato zdobionymi naczyniami, a dla Sen No Rikyû ten przepych nie pasował do japońskiej mentalności. W pewnym sensie „japonizował” on ten rytuał, opierając go na nowej zasadzie: wabi, czyli eleganckiej prostocie.
„Herbata to nic innego jak to: zagotować wodę, przygotować herbatę i wypić ją odpowiednio, nic więcej nie trzeba wiedzieć.” – Sen No Rikyû
Droga Herbaty pozwala zrozumieć japoński stan umysłu, pozwala uchwycić samą istotę japońskiej kultury – świata, w którym najwyższe wyrafinowanie sąsiaduje z ekstremalną prostotą.
Droga Herbaty jest jednocześnie sztuką i filozofią, jedną z wielu ścieżek prowadzących do spełnienia i duchowego spokoju. Choć dyscyplina ta nie jest religią w ścisłym tego słowa znaczeniu, nie można jej oddzielić od filozofii zen.
Podsumowując, nauka chadô pozwala otworzyć się na wiele innych dróg samodoskonalenia, na inne formy sztuki, które prowadzą człowieka w duchową podróż. W istocie ceremonia parzenia herbaty angażuje sztukę układania kwiatów, sztukę tworzenia ceramiki, sztukę kaligrafii, a także sztukę kulinarną, architektoniczną i odzieżową. Zrozumiesz, o czym mówimy w dalszej części tego artykułu.
„Aby ugasić pragnienie, trzeba pić wodę. Aby rozwiać troski, wino jest zbawienne, ale aby rozjaśnić umysł, herbata nie ma sobie równych…” – Lu Yu
Miejsce ceremonii parzenia herbaty
Rytuał parzenia herbaty w Japonii odbywa się w skromnym pawilonie (chashitsu) położonym pośrodku ogrodu. Pomieszczenie, w którym odbywa się rytuał, nie jest duże, ma około 7,5 m² (czyli cztery i pół maty tatami). Drzwi wejściowe (nigiriguchi) są bardzo niskie i zmuszają gości do schylenia się, co jest znakiem pokory.
Wewnątrz pawilonu wystrój jest skromny i minimalistyczny, ale starannie przygotowany przez gospodarza przed przybyciem gości. W wnęce (tokonoma) na ścianie wisi zwój z kaligrafią (kakemono) obok kompozycji kwiatowej (chabana) umieszczonej w naczyniu z ceramiki. Te dwa elementy muszą być do siebie dopasowane i zgodne z porą roku. Zwój może zawierać kaligrafię, obraz lub wiersz; pozwala on ogłosić gościom temat ceremonii.
Herbata matcha
Jak już wiesz, nie ma ceremonii parzenia herbaty bez herbaty matcha.
Herbata matcha, jak wspomnieliśmy wyżej w tekście, to zielona herbata zmielona między dwoma kamieniami na proszek, ale nie jest to byle jaka zielona herbata.
Na kilka tygodni przed zbiorami liści krzewy są przykrywane, aby chronić je przed słońcem. Liście, pozbawione światła, stają się mniejsze i ciemniejsze, ponieważ wzbogacają się w chlorofil i aminokwasy. Ten etap pozwala złagodzić naturalną gorycz herbaty. Po zbiorach liście noszą nazwę tencha. Są one podgrzewane parą, a następnie powoli i drobno mielone, aby uzyskać drobny proszek o nazwie matcha.
Proszek herbaty matcha ubija się z gorącą wodą, aby uzyskać pienisty napój, zupełnie inny od zwykłych naparów z zielonej herbaty uzyskanych przez zalanie liści.
Przebieg ceremonii
Aby przeprowadzić ceremonię zgodnie z zasadami sztuki, mistrz herbaty musi przestrzegać siedmiu zasad Drogi Herbaty podyktowanych przez Sen No Rikyû:
- Przygotuj pyszną miskę herbaty
- Połóż węgiel drzewny tak, aby mógł podgrzać wodę
- Ułóż kwiaty tak, jak rosną na polach
- Przywołaj chłód latem, ciepło zimą
- Wyprzedzaj czas w każdej rzeczy
- Przygotuj się na deszcz, nawet jeśli nie pada
- Poświęć największą uwagę każdemu ze swoich gości
Ceremonia parzenia herbaty w pełnej wersji może trwać nawet do 4 godzin. Rytuał ten ma być intymny, dlatego mistrz ceremonii nigdy nie zaprosi więcej niż 5 osób jednocześnie. Przebieg ceremonii może różnić się w zależności od regionu, pory roku czy pory dnia, ale zazwyczaj podąża tymi samymi etapami.
Przede wszystkim należy wiedzieć, że gospodarz i goście muszą być ubrani w kimono (lub przynajmniej w skromny strój w przypadku gości). Tradycja nakazuje, aby goście byli wyposażeni w mały wachlarz (sensu) oraz tradycyjny japoński papier (kaishi).
Etap 1: Goście są witani przy wejściu do ogrodu przez gospodarza (lub mistrza herbaty), który kłania się im w milczeniu. Idą małą ścieżką prowadzącą do pawilonu herbacianego, a w połowie drogi muszą umyć ręce i wypłukać usta przy małym źródle czystej wody, aby oczyścić się ze świata zewnętrznego.
Etap 2: Goście czekają, aż gospodarz da im znak, by zaprosić ich do wnętrza pawilonu. Aby wejść, goście przechodzą przez bardzo niskie drzwi, co zmusza ich do pokłonienia się w geście pokory i szacunku dla gospodarza. Buty oczywiście zostawia się na zewnątrz. Po wejściu goście mogą podziwiać skromną dekorację przygotowaną przez gospodarza przed ich przybyciem. Poświęciwszy czas na obserwację pomieszczenia i poczucie spokoju oraz harmonii, które w nim panują, goście klękają bezpośrednio na matach tatami. Kładą przed sobą zamknięty wachlarz, równolegle do kolan, aby wyznaczyć swoją przestrzeń.
Etap 3: W pełnej wersji mistrz serwuje lekki posiłek (kaiseki), który kończy się delikatnymi ciastkami i słodyczami (wagashi). Gość używa papieru kaishi, grubego japońskiego papieru, aby chwytać ciastka.
Etap 4: Serce ceremonii parzenia herbaty może się wreszcie rozpocząć. Mistrz przynosi przybory niezbędne do przygotowania herbaty matcha i układa je wokół siebie. Podczas gdy woda grzeje się w żeliwnym czajniku (kama), mistrz symbolicznie czyści przybory jedwabną ściereczką (fukusa). Nikt nie mówi, słychać jedynie dźwięk przyborów. Mistrz płucze miskę do herbaty (chawan) oraz bambusową miotełkę (chasen) gorącą wodą.
Etap 5: Bambusową łyżeczką (chashaku) mistrz nabiera proszek herbaty matcha i umieszcza go w misce. Dolewa gorącą wodę, a następnie ubija miksturę za pomocą chasen, aż uzyska pienisty napój.
Etap 6: Po przygotowaniu herbaty mistrz podaje miskę gościowi honorowemu. Ten chwyta miskę obiema rękami, kłania się drugiemu gościowi, a następnie unosi miskę w stronę gospodarza w geście szacunku. Należy wiedzieć, że miska jest ważnym elementem ceremonii. Ten ceramiczny przedmiot ma stronę zdobioną i stronę neutralną. Przed wypiciem gość musi obrócić miskę w dłoniach tak, aby zdobiona strona była widoczna dla wszystkich. Picie od strony zdobionej to błąd, którego pod żadnym pozorem nie można popełnić. Gdy gość honorowy wypije swoje trzy łyki, przekazuje miskę drugiemu gościowi, który robi to samo. Miska przechodzi z rąk do rąk, aż wszyscy goście wezmą po trzy łyki, a następnie wraca w ręce pierwszego gościa. Ten poświęca czas, aby podziwiać miskę, jej kształt, wzory i niedoskonałości, zanim odda ją mistrzowi.
Etap 7: Mistrz skrupulatnie myje przybory i prezentuje je jeden po drugim gościom. Ci mogą wtedy podziwiać elegancką prostotę każdego przyboru i zapytać o ich pochodzenie.
Etap 8: Gospodarz odprowadza gości na zewnątrz i żegna się z nimi w milczeniu. Na koniec rozbiera kompozycję kwiatową, zdejmuje zwój i upewnia się, że miejsce jest czyste. Ceremonia parzenia herbaty dobiegła końca.
