Wśród najbardziej fascynujących japońskich sztuk, tradycyjny teatr japoński zajmuje centralne miejsce.
Teatr japoński to forma spektaklu taneczno-wokalnego, wywodząca się z rytuałów religijnych, tradycji lokalnych oraz rozrywki popularnej. Ta sztuka sceniczna, uznana za niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO, składa się z kilku gatunków. Kabuki, czyli forma popularna, Nō – teatr dramatyczny, Kyōgen w wersji komediowej oraz Bunraku, czyli teatr lalek.
Przyjrzyjmy się bliżej tej wyjątkowej tradycyjnej rozrywce z Kraju Kwitnącej Wiśni.
🎭 Kabuki, popularny teatr japoński
Powstały na początku XVII wieku, Kabuki jest tradycyjnym teatrem popularnym. Ta forma epickiego przedstawienia cieszy się w Japonii ogromnym uznaniem od czasów epoki Edo i przyciąga szeroką publiczność.
Nishizaki Sakurako i Bando Kotji w sztuce Kabuki „Yoshino Mountain”
Początki Kabuki
Ideogramy „ka” 歌, „bu” 舞 oraz „ki” 伎 oznaczają odpowiednio „śpiew”, „taniec” oraz „techniczną biegłość”. Sama istota Kabuki wywodzi się z awangardowego ducha, który charakteryzował tę formę artystyczną w tamtym czasie. Dawniej aktorzy Kabuki byli uważani za oryginałów, szaleńców, którzy ubierali się w dziwny sposób (kabuki-mono).
To w 1603 roku słynna tancerka Okuni zrealizowała pierwsze przedstawienie Kabuki w Kioto… rozrywkę, która szybko stała się popularna. Jednakże sztuki były często wystawiane przez prostytutki, przez co Kabuki szybko kojarzono z rozwiązłością. W obliczu tej przesady, szogunat Tokugawa zakazał obecności artystek na scenie w 1629 roku. Od tego czasu zawód aktora Kabuki jest zarezerwowany wyłącznie dla mężczyzn.
Jako teatr preferowany przez wojowników, daimyō oraz mieszczaństwo w epoce Edo, Kabuki wyróżnia się całkowicie ekstrawaganckimi kostiumami, makijażem i grą aktorską, a także spektakularną inscenizacją.
Znajdziemy tu taniec, komedię, romans i tragedię, wszystko to w wyjątkowej oprawie dźwiękowej. Shamisen, tradycyjny japoński instrument trzy-strunowy, wyraża emocje aktorów i wzmacnia ich występy artystyczne. Ponadto scena wyposażona jest w liczne mechanizmy pozwalające na niezwykłe efekty wizualne (centralna obrotowa scena, maszyneria oraz pomost przechodzący przez widownię).
Kabuki w czasach współczesnych
Dziś ta forma teatralna zachowuje swoje kody, jednocześnie odnawiając się. Wśród aktorów mogą pojawiać się ikony popkultury, aby dotrzeć do młodszych pokoleń.
🙏 Nō, dramatyczny teatr japoński
Nō to dramatyczna forma tradycyjnego teatru, złożona ze śpiewów lirycznych, tańców i mimiki. Teatr zarezerwowany dla japońskich elit od czasów szogunów, Nō jest unikalną sztuką, jednocześnie poetycką i duchową.
Przedstawienie sztuki Nō „Aoi no Ue” lub „Dama Aoi”.
Początki teatru Nō
Narodzony w XIV wieku w epoce Muromachi, Nōgaku jest najstarszą formą teatru, z której wywodzą się Nō (dramat liryczny) i Kyōgen (komedia). Pojawił się przed dziełami Szekspira, a ta rozrywka jest dziedzictwem Sangaku, gatunku popularnego cyrku datowanego na VIII wiek.
Nō czerpie swoje korzenie z kultów religijnych i tańców rytualnych praktykowanych dawniej w celu przebłagania kami i błogosławienia zbiorów rolników (Kagura). Później Sangaku wprowadziło bardziej spektakularny wymiar, integrując numery magiczne, akrobacje i aspekt komediowy. Stopniowo dążenie do estetyki przeważyło nad charakterem sakralnym, oferując prawdziwe występy artystyczne. Ponadto „Nō” oznacza „moc” i nabiera znaczenia „talent”, aby docenić pracę artystów.
W okresie Muromachi Nō przyjęło nowe kody regulujące kostiumy, maski, śpiewy i orkiestrę. Choć duch Sangaku został zachowany, Nō skierowało się ku arystokracji wojskowej.
Aktorzy Nō
Aktorzy praktykują Nō z pokolenia na pokolenie. Są to zawsze mężczyźni. Shite to główny aktor, który pozostaje osią intrygi. Ubrany w eleganckie kimono, wykonuje powolny taniec zwany Kuse. Waki to postać drugoplanowa, która pomaga widzowi zrozumieć kontekst historii. W przeciwieństwie do shite, nigdy nie nosi maski.
Aktorzy wcielają się w różne postacie, takie jak mężczyźni, kobiety, starcy, dusze czy nawet kami, dzięki licznym maskom Nō, zwanym Nōmen. Główny aktor najczęściej wciela się w ducha. Warto zauważyć, że w tamtych czasach średnia długość życia była znacznie krótsza niż dzisiaj, a śmierć była bardzo obecna w umysłach.
Maski Nōmen
Datowane na prehistorię (okres Jōmon), japońskie maski są używane od wieków i pozostają bardzo popularne podczas świąt shinto. Maski teatru Nō są przesiąknięte tą starożytną kulturą. Wykonywane w sposób rzemieślniczy, Nōmen są rzeźbione w kawałku drewno przed pomalowaniem. Przedstawiają postacie pogrupowane w kilka kategorii: mężczyzn, kobiety, osoby starsze czy nawet demony. Dzięki temu aktorzy mogą wcielić się w każdego protagonistę.
Przykłady masek Nōmen z drewna.
Teatr Nō dzisiaj
Od momentu powstania Nō pozostało nienaruszone i reprezentuje lokalną tradycyjną kulturę poprzez literaturę klasyczną, japońskie legendy oraz maski, kostiumy i kimona. Ze względu na swój liryczny aspekt, obcokrajowcy nazywają go japońską operą.
🤣 Kyōgen, komediowy teatr japoński
Teatr Kyōgen to komediowa gałąź Nō. Przybyły z Chin w VIII wieku pod nazwą Sarugaku, dosłownie „teatr małpy”, ta satyryczna sztuka rozwinęła się w Japonii, integrując wierzenia kulturowe epoki średniowiecza. W ten sposób regularnie wystawiano demony i kami. Ponadto język używany w dialogach pochodzi z okresu Muromachi.
Dopiero w XIV wieku teatr Kyōgen skodyfikował się, przyjmując cechy, które znamy dzisiaj: średniowieczne kostiumy, typowe maski i stylizowaną gestykulację, pod wpływem słynnego japońskiego dramaturga Zeami.
Zespół teatralny Kyōgen, Shigeyama Sengoro.
Kyōgen wyróżnia się na tle innych form teatralnych swoimi krótkimi i rytmicznymi sztukami, które czerpią z ludzkich wad, aby wywołać śmiech widzów. Jego nazwa, złożona z ideogramów „kyo” 狂 i „gen” 言, oznacza „szalone słowa”. Podobnie jak u Szekspira czy Moliera, tematy sztuk kręcą się wokół codziennych trosk lub miejsca człowieka we wszechświecie.
Farsy teatru Nō
Lekki i komiczny, Kyōgen doskonale uzupełnia teatr Nō, który jest poważny i dramatyczny. Co więcej, sceny Nō są często przerywane przez Kyōgen w intermedium, aby nieco rozluźnić napięcie. Scena trwa około 20 minut i służy odprężeniu widzów.
Sztuki, które wstawiane są między dwa akty, nazywane są hon-kyōgen, a te, które przerywają dwie sceny Nō, nazywane są ai-kyōgen. Wnoszą one doprecyzowania dotyczące przedstawienia i dają aktorom czas na zmianę kostiumu.
👏 Bunraku, japoński teatr lalek
W połowie drogi między Nō a Kabuki, Bunraku to forma tradycyjnego japońskiego teatru z repertuaru dramatycznego, która łączy lalki, śpiewane opowieści i akompaniament instrumentalny.
Przedstawienie teatru Bunraku w National Bunraku Theatre w Osace, Kioto.
Pochodzenie Bunraku
Bunraku powstało w epoce Edo w XVII wieku, łącząc muzyczny styl narracyjny „jōruri” z teatrem lalek. Ta unikalna na skalę światową forma spektaklu rozwinęła się w XVIII wieku, przyjmując swoją charakterystyczną grę lalek, zanim w XIX wieku przyjęła nazwę Ningyō Jōruri Bunraku. Tematy są inspirowane dramatami epoki średniowiecza oraz współczesnymi przedstawieniami przywołującymi dualizm między miłością a obowiązkiem społecznym.
Sztuka Bunraku
Lalki Bunraku są starannie wykonywane przez mistrzów rzemiosła. Każda posiada swój wyraz twarzy i jest ubrana w tradycyjny kostium.
Lalki są poruszane przez trzech lalkarzy ubranych na czarno, którzy pojawiają się dopiero od pasa w górę. Ożywają dzięki doskonale skoordynowanej grze artystów, aby uzyskać płynną gestykulację. Pierwszy porusza twarzą, ciałem i prawą ręką lalki. Zazwyczaj to najbardziej doświadczony artysta zajmuje tę rolę. Drugi porusza lewą ręką lalki, podczas gdy trzeci steruje nogami. Opowieści są śpiewane przez narratora przy akompaniamencie gracza na shamisenie. Ponadto narrator moduluje swój głos i intonacje w zależności od postaci, w którą się wciela.
🤩 Teatr japoński w dzisiejszych czasach
Dziś teatr japoński pozostaje emblematyczną figurą tradycyjnej kultury japońskiej. Jednocześnie poetycki i estetyczny, występ sceniczny aktorów jest absolutnie niezwykły. Jak widzisz, ta bardzo typowa sztuka teatralna to spektakl obowiązkowy, jeśli wybierasz się do Japonii!
