Japońska sztuka, jednocześnie subtelna i duchowa, jest doprawdy fascynująca. W Kraju Kwitnącej Wiśni Kodo (droga kadzidła) pozostaje szczytem wyrafinowania, obok Ikebany (drogi kwiaty) oraz Chado (ceremonii parzenia herbaty).
Kodo to tradycyjna japońska sztuka, która polega na docenianiu aromatycznego drewna zgodnie z bardzo skodyfikowanym, odwiecznym rytuałem. Początkowo używane w kontekście religijnym, kadzidło z czasem podbiło zmysły arystokracji.
Zasady Kodo, niezwykle trudne, wymagają wielu lat doświadczenia, aby móc je perfekcyjnie opanować. Dlatego sztuka kadzidła, łącząca kulturę literacką z doświadczeniem węchowym, pozostaje rzadka i cenna.
Japońskie kadzidło, odwieczna tradycyjna sztuka
„Ko” 香 oznacza „zapach” lub „kadzidło”, a „do” 道 „drogę”. Zatem „Kodo” 香道 można przetłumaczyć jako „Droga zapachów”. W Japonii kadzidło jest używane od ponad tysiąca lat. Pachnące drewno najpierw wzbudziło zainteresowanie szlachty i samurajów, zanim rozprzestrzeniło się wśród klas średnich.
📖 Historia kadzidła w Japonii
Kadzidło pojawiło się ponad 6000 lat temu na Bliskim Wschodzie wraz z pierwszymi wielkimi cywilizacjami Egiptu i Mezopotamii, jednak na archipelag dotarło dopiero w VI wieku. Pachnące drewno nie występowało w Japonii i pochodziło głównie z Indii. Importowane z Chin, wraz z buddyzmem, kadzidło zaczęło służyć do ceremonii religijnych, zanim doceniono jego odurzający zapach i właściwości.
🌳 Legenda o japońskim kadzidle
Nihon Shoki (starożytny zapis historii Japonii) wspomina o użyciu palonego pachnącego drewna w 595 roku, za czasów cesarzowej Suiko. Legenda głosi, że pień drewna agarowego został znaleziony na plażach Awaji, wyspy położonej w pobliżu zatoki Osaka. Gdy drewno spłonęło w ogniu, zapach był tak rozkoszny, że mieszkańcy wyspy postanowili podarować go dworowi cesarskiemu. Małe sanktuarium shinto zostało następnie wzniesione na cześć pachnącego drewna.
🧘♂ Rola buddyzmu
Koniec VI i początek VII wieku to okres rozkwitu buddyzmu w Japonii pod wpływem księcia Shotoku. Podobnie jak ceremonia parzenia herbaty i Ikebana, religia odegrała główną rolę w tradycyjnej sztuce Kodo. Kadzidło służyło wówczas jako ofiara dla bóstw i pełniło również rolę oczyszczającą w rytuałach buddyjskich. Cenne drewno importowano z Chin w celu produkcji kadzideł, co dało początek lokalnemu rzemiosłu na archipelagu.
👃 Pachnące drewno na Dworze
W okresie Heian (794–1185) kadzidło było bardzo popularne na Dworze i organizowano konkursy węchowe, aby odgadnąć esencje. Aromatyczna żywica służyła do rozrywki, ale także do perfumowania szat.
↗ Rozkwit kadzidła w okresie Muromachi
Później, w okresie Muromachi (1336–1573), kadzidło przestało być domeną Dworu i rozprzestrzeniło się wśród wyższych i średnich klas japońskiego społeczeństwa. Spalanie aromatycznego drewna stanowiło oznakę wyróżnienia i jego użycie stało się regularne. Ponadto samuraje mieli zwyczaj nasycania swoich hełmów i zbroi kadzidłem w ramach rytuału oczyszczenia, dzięki czemu czuli się silniejsi w walce.
W tym samym okresie cenne pachnące drewno zostało sklasyfikowane na polecenie szoguna Ashikagi Yoshimasy. Zasady gry zostały ustalone, dając początek sztuce Kodo. Przybory używane podczas ceremonii (Kodogu) zostały wówczas ozdobione złoceniami i wzniesione na wyżyny wyrafinowania. Wyróżnia się dwie szkoły, które od wieków kultywują nauczanie Kodo: Oie-ryu założoną przez Sanetakę Sanjonishiego, japońskiego arystokratę z okresu Muromachi, oraz szkołę Shino-ryu stworzoną przez mistrza Shino Shoshina. Pierwsza z nich jest bardziej nastawiona na sztukę i poezję, podczas gdy druga jest znacznie bardziej formalna.
Awaji, wyspa zapachów
Produkcja kadzideł na wyspie Awaji. Źródło: awaji-encens.jp
Wyspa Awaji rozwija rzemieślniczą produkcję pałeczki kadzidlanych od 1850 roku i reprezentuje dziś 70% japońskiej produkcji. Pachnące drewno wytwarzane na wyspie jest szczególnie cenione za swoją jakość i można tam znaleźć szeroki wybór zapachów. Japońskie kadzidło jest wytwarzane z proszków drzewnych (sandałowiec, aloes…), roślin, przypraw i aromatów.
Kho-shi (mistrzowie zapachów) kultywują odwieczną wiedzę, począwszy od komponowania masy, poprzez wykańczanie pałeczki, aż po suszenie żywica. Warto zauważyć, że silne wiatry na wyspie Awaji pozwalają na idealne suszenie kadzidła.
Japońskie kadzidło dzisiaj
W okresie Edo i erze Meiji kadzidło straciło na popularności. Jednak około sto lat temu wielki mistrz Kito Yujiro zdołał przywrócić mu sukces. Po okresie izolacji Japonia otworzyła się na świat. Zainspirowany zachodnią kulturą perfum, mistrz perfumiarstwa dokonał genialnego posunięcia, tworząc mainichi koh (kadzidło codzienne). Dziś japońskie kadzidło o nutach kwiatowych, korzennych lub drzewnych jest bardzo cenione na całym świecie.
Droga kadzidła, czyli sztuka słuchania zapachów
W sztuce Kodo słucha się zapachów. Dobrze czytasz… Japończycy nie wąchają, lecz „słuchają”, ponieważ praktyka Kodo wymaga użycia wszystkich zmysłów, aby wychwycić subtelność zapachów.
Przebieg ceremonii zapachu
Bardzo uroczysta, artystyczna praktyka Kodo wymaga dużej koncentracji. Rytuał odbywa się na tatami i w złotej ciszy. Mistrz kadzidła porusza się powoli i siada. Następnie delikatnie wyjmuje cały sprzęt niezbędny do ceremonii. Wszystkie jego gesty wykonywane są w precyzyjnej kolejności i z ekstremalną rygorystycznością. Przybory z laki, węgiel drzewny, pałeczki, praski do popiołu itp. są obsługiwane z wielkim szacunkiem i delikatnością.
Mistrz następnie kładzie malutki kawałek drewna kadzidlanego na mini-podstawce z miki. Kadzielnica zawiera popiół ozdobiony wzorami oraz węgiel jako paliwo (lub żar bambus). W ten sposób kadzidło jest podgrzewane, a nie pali się bezpośrednio, aby nie zmieniać aromatów.
Słuchanie kadzidła jest praktykowane w Japonii od wieków… Źródło: Sam Peet / Culture Trip
W stanie zbliżonym do medytacji uczestnicy, siedzący w kwadracie, przekazują sobie z rąk do rąk kadzielnicę. Każdy z nich po kolei wdycha dym z drewna prezentowanego przez mistrza Kodo. Wykonując precyzyjny gest, „słuchają” zapachów wydobywających się z palonego drewna i próbują zapamiętać ich nuty. Gdy wszystkie kadzidła-próbki zostaną zaprezentowane, mistrz podaje inne drewno, które uczestnicy muszą zidentyfikować.
🤔 Gra esencji: czy potrafisz je rozpoznać?
Gra pięciu kadzideł nazywana jest Genjiko, podczas gdy ta z trzema rodzajami drewna nazywana jest Sanshuko. Istnieje sześć rodzajów drewna lub rikkoku odpowiadających sześciu różnym krajom (Kyara, Rakoku, Manaka, Minaban, Sasora i Sumotara). Podobnie istnieje pięć smaków lub gomi (gorzki, słodki, słony, pikantny, kwaśny). Potrzeba lat doświadczenia, aby móc perfekcyjnie rozpoznać te subtelności.
👁️ Filozofia Kodo
Kodo to nie tylko gra polegająca na zgadywaniu aromatów i rozwijaniu zmysłu węchu. Celebrowanie zapachów to prawdziwe duchowe doświadczenie przesiąknięte poezją, które budzi zmysły, odpręża ciało i umysł.
👌 10 zalet drogi zapachów
Według wierzeń praktyka Kodo przynosi korzyści, takie jak lepsza koncentracja, poczucie harmonii, pogody ducha czy też pełni. Oto 10 zalet przypisywanych ceremonii zapachów.
- Pobudza zmysły
- Oczyszcza ciało i umysł
- Usuwa zanieczyszczenia umysłu
- Rozbudza ducha
- Walczy z samotnością
- Łagodzi stres
- Jest przyjemne nawet w obfitości
- Działa nawet w małej ilości
- Dobrze się przechowuje
- Często się go używa
Kodo pozostaje rzadką i uprzywilejowaną tradycyjną sztuką, ponieważ cenne drewno jest bardzo drogie. Podobnie potrzeba dużo doświadczenia, aby opanować tę sztukę. Jednak to nie przeszkadza japońskiemu kadzidłu być docenianym na całym świecie za swoją niezwykłą finezję.
